چین‌وچروک، خشکی، کبودیِ آسان و لکه‌های قهوه‌ای از تغییرهای طبیعی پوست در این سال‌هاست و نشانهٔ بیماری نیست. در کنار این‌ها، چند تغییر هست که بهتر است زود به پزشک نشان دهید؛ مانند خالی که عوض می‌شود یا زخمی که خوب نمی‌شود. شناختن این دو از هم، هم خیالتان را راحت می‌کند و هم کمک می‌کند چیز مهمی از چشم نیفتد.

دست زنی سالمند روی گردن و فک

پوست چه کارهایی می‌کند؟

پوست فقط پوشش بدن نیست. پوست:

  • شما را در برابر محیط بیرون محافظت می‌کند؛
  • به تنظیم دمای بدن کمک می‌کند؛
  • به نگه داشتن تعادل آب و نمک‌های بدن کمک می‌کند؛
  • گیرنده‌های عصبی دارد که با آن‌ها لمس، درد و فشار را حس می‌کنید.

پوست را می‌شود سه بخش دانست. بخش بیرونی (روپوست یا اپیدرم) سلول‌های پوست و رنگ‌دانه دارد. بخش میانی (درم) رگ‌های خونی، عصب‌ها، ریشهٔ موها و غده‌های چربی دارد و به روپوست غذا می‌رساند. لایهٔ زیرین غده‌های عرق، رگ و چربی دارد. در همهٔ این بخش‌ها رشته‌های کلاژن و الاستین هست؛ دو پروتئینی که به پوست استحکام و کشسانی می‌دهند.

پوست با بالا رفتن سن چه تغییری می‌کند؟

  • نازک‌تر و کم‌رنگ‌تر می‌شود. روپوست نازک می‌شود و شمار سلول‌های رنگ‌دانه‌ساز کم می‌شود؛ پوست نازک‌تر، رنگ‌پریده‌تر و شفاف‌تر به نظر می‌آید.
  • لکه‌های سنی پیدا می‌شود. در جاهایی که آفتاب خورده‌اند، مانند صورت، دست و بازو، لکه‌های صاف و قهوه‌ای پیدا می‌شود.
  • کشسانی‌اش کم می‌شود. رشته‌های الاستین و کلاژن کم می‌شوند؛ پوست چین‌وچروک برمی‌دارد، شل‌تر می‌شود و شکننده‌تر. این تغییر در جاهای آفتاب‌خورده بیشتر است؛ پوستِ چرم‌مانندِ کشاورزان، ملوانان و کسانی که سال‌ها در هوای آزاد کار کرده‌اند از همین است.
  • زودتر کبود می‌شود. رگ‌های ریز پوست شکننده‌تر می‌شوند و با ضربه‌ای کوچک هم ممکن است زیر پوست خون جمع شود. ممکن است خال‌های کوچک قرمز (آنژیوم گیلاسی) هم پیدا شود.
  • خشک‌تر می‌شود. غده‌های چربی پوست کمتر چربی می‌سازند. در زنان این کاهش پس از یائسگی کم‌کم شروع می‌شود؛ در مردان اندک است و بیشتر پس از ۸۰ سالگی دیده می‌شود. پوست سخت‌تر نم خود را نگه می‌دارد و خشک می‌شود و می‌خارد.
  • چربی زیر پوست کم می‌شود. این لایه مانند عایق و ضربه‌گیر است. با کم شدن آن، پوست آسان‌تر آسیب می‌بیند و بدن گرمایش را سخت‌تر نگه می‌دارد.
  • کمتر عرق می‌کنید. غده‌های عرق کمتر کار می‌کنند و خنک شدن بدن سخت‌تر می‌شود.
  • برآمدگی‌های تازه پیدا می‌شود. زائده‌های پوستی، زگیل و تکه‌های قهوه‌ای و زبر (کراتوز سبورئیک) در این سن شایع‌ترند.

چرا پوست بعضی‌ها زودتر تغییر می‌کند؟

تغییر پوست به ژن‌ها، محیط زندگی، تغذیه و عامل‌های دیگر بستگی دارد؛ ولی بزرگ‌ترین عامل، به‌تنهایی، آفتاب است. کافی است پوست جاهایی از بدن را که همیشه آفتاب خورده‌اند با جاهایی که زیر لباس بوده‌اند مقایسه کنید. پرتو فرابنفش خورشید به سلول‌های پوست آسیب می‌زند و این آسیب در گذر سال‌ها روی هم جمع می‌شود.

رنگ‌دانهٔ طبیعی پوست تا اندازه‌ای جلوی آسیب آفتاب را می‌گیرد؛ برای همین این تغییرها در کسانی که پوست و چشم روشن دارند بیشتر از کسانی است که پوست تیره‌تری دارند.

چند چیز دیگر هم اثر دارد:

  • تغییر هورمون‌ها، مانند یائسگی، که پوست را نازک‌تر و خشک‌تر می‌کند؛
  • سیگار، کم نوشیدن آب و هوای خشک که پوست را خشک و زبر می‌کنند؛
  • بیماری‌هایی که در این سن شایع‌ترند و می‌توانند در پوست هم نشانه داشته باشند؛ مانند دیابت، بیماری کلیه، بیماری قلب، تنگی و سختی رگ‌ها و بیماری کبد؛
  • کمبودهای تغذیه‌ای، چاقی، استرس و واکنش به داروها؛
  • آب‌وهوا، لباس، گرمایش خانه و تماس با مواد شیمیایی خانگی و صنعتی.

این تغییرها در زندگی روزمره چه معنایی دارد؟

پوست آسان‌تر آسیب می‌بیند

پوستِ نازک‌تر با کشیده شدن یا مالش ممکن است پاره شود. رگ‌های شکننده با ضربه‌ای کوچک پاره می‌شوند و کبودی یا جمع شدن خون زیر پوست پیش می‌آید. ممکن است لمس، فشار، لرزش، گرما و سرما را هم کمتر از گذشته حس کنید.

زخم دیرتر خوب می‌شود

پوست در این سن خودش را آهسته‌تر ترمیم می‌کند؛ خوب شدن زخم ممکن است تا چهار برابر بیشتر طول بکشد. دیابت، تغییر رگ‌ها و ضعیف‌تر شدن دستگاه ایمنی هم ترمیم را کند می‌کند. همین کندی زمینهٔ عفونت و زخم بستر را هم بیشتر می‌کند.

بدن در گرما و سرما آسیب‌پذیرتر است

چون کمتر عرق می‌کنید، خطر گرم شدن بیش از اندازهٔ بدن و گرمازدگی بیشتر می‌شود. و چون لایهٔ چربی زیر پوست نازک‌تر شده است، در هوای سرد ممکن است دمای بدن پایین بیفتد.

زخم بستر

تغییر پوست، کم شدن چربی زیر پوست، کم‌تحرکی، تغذیهٔ ناکافی و بیماری می‌توانند به زخم بستر (زخم فشاری) بینجامند؛ به‌ویژه در کسی که بیشترِ روز را نشسته یا در بستر می‌گذراند. در مطلب زخم بستر بیشتر بخوانید.

اثر برخی داروها عوض می‌شود

بعضی داروها در لایهٔ چربی جذب می‌شوند و نازک شدن این لایه ممکن است اثر آن‌ها را تغییر دهد. اگر دربارهٔ داروهایتان پرسشی دارید، از پزشک یا داروساز بپرسید و دارویتان را سرِ خود کم‌وزیاد نکنید.

تغییرهایی که بی‌خطرند

  • لکه‌های سنی: لکه‌های صاف و قهوه‌ای، بزرگ‌تر از کک‌ومک، که از سال‌ها آفتاب خوردن پیدا می‌شوند؛ بیشتر روی صورت، دست، بازو، پشت و روی پا. به آن‌ها «لکهٔ کبدی» هم گفته‌اند. دربارهٔ آن‌ها در مطلب لکه‌های سنی پوست بخوانید.
  • زائده‌های پوستی: برآمدگی‌های کوچک و معمولاً هم‌رنگ پوست که با بالا رفتن سن، به‌ویژه در زنان، شایع‌تر می‌شوند؛ بیشتر روی پلک، گردن و چین‌های بدن مانند زیر بغل، سینه و کشالهٔ ران. بی‌خطرند، ولی ممکن است با ساییده شدن تحریک شوند.
  • کبودی‌های گاه‌به‌گاه، خشکی و چین‌وچروک.

اگر لکه یا زائده‌ای آزارتان می‌دهد، دربارهٔ راه‌های برداشتنش با پزشک صحبت کنید.

تغییرهایی که بهتر است پزشک ببیند

بیماری‌های پوست در این سن آن‌قدر شایع است که گاهی جدا کردن تغییر طبیعی از بیماری آسان نیست. اگر شک دارید، نشان دادن به پزشک بهترین کار است؛ بیشتر این بیماری‌ها درمان یا مهار می‌شوند.

  • سرطان پوست. در این سن شایع‌تر است و بیشتر در جاهای آفتاب‌خورده، مانند سر، صورت، گردن، دست و بازو، پیدا می‌شود. کمتر درد دارد. نشانه‌هایش برآمدگی یا لکهٔ تازه، زخمی که خوب نمی‌شود و خالی است که خون می‌آید یا شکل و رنگش عوض می‌شود. اگر زود پیدا شود، درمانش آسان‌تر است.
  • تکه‌های زبر و صورتی‌رنگ (کراتوز آفتابی). در پوستِ آفتاب‌خورده پیدا می‌شوند و احتمال کمی هست که به سرطان پوست بدل شوند؛ بهتر است پزشک آن‌ها را ببیند.
  • زونا. دانه‌های پوستیِ دردناک که از یک ویروس است. در مطلب زونا بخوانید.
  • روزاسه. سرخی پوست و دانه، بیشتر روی بینی و گونه‌ها، گاهی با حس سوزش یا گزگز.
  • پسوریازیس. بیماری‌ای درازمدت با تکه‌های ضخیم و سرخ و پوسته‌های سفید نقره‌ای که می‌خارد یا می‌سوزد.
  • عفونت پوست. در این سن شایع‌تر است، به‌ویژه اگر گردش خون ضعیف یا دیابت دارید یا برخی داروها را مصرف می‌کنید. عفونت‌های پوست می‌توانند از باکتری، ویروس، قارچ یا انگل باشند و اغلب با دانه، ورم، خارش و درد همراه‌اند.

چه چیزی به پوستتان کمک می‌کند؟

چون بیشترِ تغییرهای پوست از آفتاب است، محافظت در برابر آن در هر سنی سود دارد: از آفتاب‌سوختگی دوری کنید، بیرون از خانه لباس پوشیده و کلاه داشته باشید و ضدآفتاب بزنید، حتی در زمستان. پوست را با مرطوب‌کننده نرم نگه دارید و صابون‌های قوی یا بسیار معطر به کار نبرید؛ پوستِ مرطوب راحت‌تر است و زودتر ترمیم می‌شود. تغذیهٔ خوب و نوشیدن کافی مایعات هم کمک می‌کند، مگر اینکه پزشک مایعات را برایتان محدود کرده باشد (نارسایی قلب یا کلیه)؛ کم‌آبی خطر آسیب پوست را بیشتر می‌کند.

جزئیات این کارها، از انتخاب ضدآفتاب تا وارسی ماهانهٔ خال‌ها، در مطلب مراقبت از پوست در سالمندی آمده است.