در سالمندی بدن به‌طور طبیعی با محدودیت‌هایی روبه‌رو می‌شود و تن ضعیف‌تر می‌شود؛ برای همین سلامت قلب در این سال‌ها بسیار مهم است. جز سن، چیزهای دیگری هم هست که می‌تواند خطر بیماری قلبی را در هر سنی بیشتر کند. مثلاً اگر در خانواده و بزرگ‌ترهایتان سابقهٔ بیماری قلبی هست، باید با دقت و وسواس بیشتری به قلب رسیدگی کرد.

قلب چگونه کار می‌کند؟

قلب عضله‌ای قوی است که خون را به بدن می‌رساند. قلب سالمِ یک بزرگ‌سال به اندازهٔ مشتِ گره‌کردهٔ اوست. همان‌طور که موتور خودرو را به حرکت درمی‌آورد، قلب هم بدن شما را در کار نگه می‌دارد.

قلب دو طرف دارد و هر طرف یک اتاقک بالایی (دهلیز) و یک اتاقک پایینی (بطن) دارد. سمت راست خون را برای گرفتن اکسیژن به ریه‌ها می‌فرستد. سمت چپ خونِ پراکسیژن را از ریه‌ها می‌گیرد و از راه سرخرگ‌ها به سراسر بدن پمپ می‌کند.

یک سامانهٔ الکتریکی در قلب، ضربان قلب (نبض) را کنترل می‌کند و انقباض اتاقک‌های بالایی و پایینی را هماهنگ می‌کند.

نمودار برش قلب با نام بخش‌ها و رگ‌های اصلی

قلب با بالا رفتن سن چه تغییری می‌کند؟

کسانی که ۶۵ سال و بیشتر دارند، خیلی بیشتر از جوان‌ترها دچار حملهٔ قلبی، سکتهٔ مغزی، بیماری رگ‌های کرونر قلب (که معمولاً به آن بیماری قلبی می‌گویند) و نارسایی قلب می‌شوند. بیماری‌های قلبی همچنین یکی از دلیل‌های اصلی کم‌توانی، محدود شدن فعالیت و پایین آمدن کیفیت زندگی میلیون‌ها سالمند است.

بالا رفتن سن می‌تواند قلب و رگ‌های خونی را تغییر دهد. برای نمونه، هرچه سنتان بالاتر می‌رود، قلبتان هنگام فعالیت بدنی یا استرس نمی‌تواند به همان تندیِ جوانی بزند. با این حال، شمار ضربان قلب در دقیقه در حال استراحت، با بالا رفتنِ عادی سن تغییر نمی‌کند.

تغییرهایی که با بالا رفتن سن پیش می‌آید ممکن است خطر بیماری قلبی را بیشتر کند. یکی از دلیل‌های عمدهٔ بیماری‌های قلبی این است که در طول سال‌های دراز، چربی در دیوارهٔ سرخرگ‌ها رسوب می‌کند. خبر خوب این است که کارهایی هست که می‌توانید بکنید تا خطرتان را عقب بیندازید، کم کنید، یا احتمالاً جلویش را بگیرید یا آن را برگردانید.

فشار خون بالا و دیگر عامل‌های خطر (حتی خودِ بالا رفتن سن، بدون هیچ دلیلی) خطر تصلب شرایین (آترواسکلروز) را بیشتر می‌کند. چون چند عامل خطرِ اصلاح‌شدنی برای تصلب شرایین هست، این بیماری لزوماً بخشی عادی از سالمندی نیست. در تصلب شرایین، پلاک درون دیوارهٔ سرخرگ‌ها ساخته می‌شود و به مرور آن‌ها را سخت و باریک می‌کند. در نتیجه، جریان خونِ پراکسیژن به اندام‌ها و دیگر بخش‌های بدن محدود می‌شود.

اکسیژن و مواد مغذیِ خون از راه رگ‌های کرونر به عضلهٔ قلب می‌رسد. بیماری قلبی وقتی پدید می‌آید که در رگ‌های کرونر پلاک ساخته شود و جریان خون به عضلهٔ قلب کم شود. با گذشت زمان، عضلهٔ قلب می‌تواند ضعیف شود یا آسیب ببیند و در نتیجه نارسایی قلب پدید آید. حمله‌های قلبی، فشار خون بالا و دیابتِ طولانی‌مدت، و مصرف مزمن و سنگین الکل می‌توانند به قلب آسیب بزنند.

فشار خونتان را مرتب بررسی کنید

هرچه سنتان بالاتر می‌رود، باید بیشتر مراقب فشار خونتان باشید و آن را مرتب بررسی کنید، حتی اگر هیچ بیماری آشکاری ندارید. برخی بیماری‌ها مانند تصلب شرایین ناگهان خود را نشان می‌دهند و نشانهٔ قبلی ندارند، مگر اینکه پزشک متخصص آن‌ها را تشخیص دهد. فشار خون بالا می‌تواند به سکتهٔ مغزی و بیماری‌های قلب، چشم، مغز و کلیه بینجامد.

برای کنترل فشار خون بالا، ورزش، تغییر برنامهٔ غذایی و کم کردن نمک می‌تواند کمک کند. اما چون تغییرهای سرخرگ‌ها با بالا رفتن سن اغلب فشار خون را بالا می‌برد، معمولاً برای اصلاح آن دارو لازم است.

تغییرهای دیگر در قلب

بالا رفتن سن یا برخی رفتارها می‌تواند تغییرهای دیگری هم در سلامت قلب پدید آورد. مثلاً:

  • آریتمی یا ضربان نامنظم قلب، اشکالی در تعداد یا ریتم ضربان قلب است. ضربان قلبتان ممکن است خیلی تند، خیلی کند یا با ریتم نامنظم باشد.
  • دریچه‌ها درهایی هستند که برای کنترل جریان خون میان اتاقک‌های قلب باز و بسته می‌شوند و گاهی ممکن است کارشان مختل شود. اشکال در دریچه‌ها در نهایت ممکن است باعث شود در ریه‌ها یا بخش‌هایی از بدن مایع پیدا شود.
  • خودِ اتاقک‌های قلب (دهلیزها و بطن‌ها) هم ممکن است اندازه‌شان نامتناسب تغییر کند. دیوارهٔ قلب ضخیم می‌شود؛ برای همین، با اینکه اندازهٔ کلی قلب بیشتر شده، ممکن است خونی که در یک اتاقک جا می‌گیرد کمتر شود. قلب ممکن است کندتر پر شود. فشار خونِ طولانی‌مدت عامل اصلی ضخیم شدن دیوارهٔ قلب است و این ضخیم شدن می‌تواند خطر فیبریلاسیون دهلیزی را بیشتر کند؛ فیبریلاسیون دهلیزی اشکالی شایع در ریتم قلب سالمندان است.
  • کنترل نکردن خوراکی‌ها و غذای نامناسب. با بالا رفتن سن، آدم به نمک حساس‌تر می‌شود و این ممکن است فشار خون را بالا ببرد یا باعث ورم مچ پا یا پا شود، یا هر دو.
  • عامل‌های دیگری مانند بیماری تیروئید یا شیمی‌درمانی هم ممکن است عضلهٔ قلب را ضعیف کنند.
  • چیزهایی که در اختیار شما نیست، مانند وراثت یا سابقهٔ بیماری در خانواده، ممکن است خطر بیماری‌های قلبی را بیشتر کند. اما شیوهٔ زندگیِ سالم برای قلب ممکن است کمکتان کند از بیماری جدی پیشگیری کنید یا آن را عقب بیندازید.

بیماری قلبی چیست؟

بیماری قلبی بر اثر تصلب شرایین (آترواسکلروز) پدید می‌آید؛ یعنی در طول سال‌های دراز، ذخیره‌های چربی یا پلاک در دیوارهٔ رگ‌های کرونر ساخته می‌شود. رگ‌های کرونر بخش بیرونی قلب را دربر گرفته‌اند و مواد مغذی خون و اکسیژن را به عضلهٔ قلب می‌رسانند. وقتی پلاک‌ها درون سرخرگ‌ها جمع می‌شوند، جای کمتری برای جریان خون و رساندن اکسیژن به قلب می‌ماند.

اگر جریان خون به قلبتان با ساخته شدن پلاک کم شود، یا اگر پلاک قطع شود و جریان خون ناگهان بسته شود، می‌تواند باعث آنژین (درد یا ناراحتی قفسهٔ سینه) یا حملهٔ قلبی شود. وقتی عضلهٔ قلب به اندازهٔ کافی اکسیژن و مواد مغذی خون نگیرد، سلول‌های عضلهٔ قلب می‌میرند (حملهٔ قلبی). این قلب را ضعیف می‌کند و از توان آن برای پمپ کردن خون به بقیهٔ بدن می‌کاهد.

نشانه‌های بیماری قلبی

بیماری قلبی در آغاز اغلب نشانه‌ای ندارد و نشانه‌ها ممکن است به‌سختی به چشم بیاید. برای همین، معاینهٔ منظم نزد پزشک مهم است.

با پیش رفتن بیماری قلبی، درد قفسهٔ سینه نشانهٔ کمتری از آن است؛ پس از نشانه‌های دیگر هم آگاه باشید.

آریتمی در سالمندان بسیار شایع‌تر از جوانان است. آریتمی به درمان نیاز دارد.

اگر نشانه‌های بیماری قلبی دارید، ممکن است پزشک شما را نزد متخصص قلب بفرستد.

پزشک چه آزمایش‌هایی می‌کند؟

پزشک فشار خونتان را بررسی می‌کند و آزمایش خون ناشتا می‌گیرد تا کلسترولتان را بسنجد. کلسترول گونه‌ای مادهٔ چرب است که می‌تواند در پلاک سرخرگ‌ها نقش داشته باشد. همچنین ممکن است آزمایش خون بگیرد تا مقدار پروتئین‌هایی را که نشانهٔ التهاب در بدن‌اند بسنجد، و پیشنهاد کند نوار قلب (الکتروکاردیوگرام) بگیرید. این آزمایش فعالیت الکتریکی قلب را نشان می‌دهد.

عکس اشعهٔ ایکس از قفسهٔ سینه نشان می‌دهد که آیا قلب بزرگ شده یا در ریه‌ها مایع هست. هر دو می‌تواند نشانهٔ نارسایی قلب باشد. پزشک ممکن است آزمایش خون برای پپتید ناتریورتیک مغزی (BNP) بگیرد؛ هورمونی که در نارسایی قلب بالا می‌رود.

اگر متخصص قلب بخواهد کارکرد قلب یا دریچه‌تان را مشخص کند، ممکن است اکوکاردیوگرام بنویسد. اکوکاردیوگرام آزمایشی بی‌درد است که با امواج صوتی از قلبِ در حال حرکت تصویر می‌سازد.

برای پیشگیری از بیماری قلبی چه می‌توانم بکنم؟

برای حفظ سلامت قلبتان کارهای بسیاری می‌شود کرد.

بکوشید از نظر بدنی فعال‌تر باشید. با پزشکتان دربارهٔ فعالیت‌هایی که برای شما مناسب است صحبت کنید. اگر می‌شود، هر هفته دست‌کم ۱۵۰ دقیقه فعالیت بدنی داشته باشید. هر روز فعالیت کردن از همه بهتر است. لازم نیست همه را یک‌جا انجام دهید.

با فعالیت‌هایی شروع کنید که از آن‌ها لذت می‌برید؛ مثلاً پیاده‌روی تند، رقص، بولینگ، دوچرخه‌سواری یا باغبانی. از اینکه هر روز ساعت‌ها بنشینید بپرهیزید.

اگر سیگار می‌کشید، ترک کنید. سیگار کشیدن عامل اصلیِ مرگ‌ومیرِ پیشگیری‌شدنی است. سیگار به دیوارهٔ سرخرگ‌ها آسیب می‌زند. برای سود بردن از ترک سیگار خیلی دیر نیست. ترک سیگار، حتی در سال‌های بعدی زندگی، می‌تواند به مرور خطر بیماری قلبی، سکتهٔ مغزی و سرطان را کم کند.

برنامهٔ غذاییِ سالم برای قلب داشته باشید. غذاهایی را انتخاب کنید که چربی اشباع، قند افزوده و نمکِ کمی دارند. هرچه سنمان بالاتر می‌رود به نمک حساس‌تر می‌شویم و این می‌تواند باعث ورم پاها شود. میوه، سبزی و غذاهای پرفیبر، مانند غذاهایی که از غلات سبوس‌دار درست شده‌اند، فراوان بخورید.

وزن سالم داشته باشید. اگر کالری‌ای که می‌خورید و می‌نوشید با کالری‌ای که با فعالیت بدنی می‌سوزانید برابر باشد، به نگه داشتن وزن سالم کمک می‌کند. محدود کردن اندازهٔ وعده‌ها و فعالیت بدنی از راه‌هایی است که می‌توانید با آن‌ها وزن سالمتان را نگه دارید.

دیابت، فشار خون بالا و کلسترول بالا را کنترلشده نگه دارید. برای کنترل این بیماری‌ها، توصیه‌های پزشکتان را دنبال کنید و داروها را طبق دستور مصرف کنید.

در نوشیدن الکل زیاده‌روی نکنید. مردان نباید بیش از دو نوشیدنی در روز و زنان نباید بیش از یک نوشیدنی در روز مصرف کنند. یک نوشیدنی برابر است با:

  • یک قوطی یا بطری ۱۲ اونسی آبجوی معمولی، اِیل یا کولر شراب
  • یک قوطی یا بطری ۸ یا ۹ اونسی مشروب مالت
  • یک لیوان ۵ اونسی شراب قرمز یا سفید
  • یک لیوان کوچک ۱٫۵ اونسی از نوشیدنی‌های الکلی تقطیری، مانند جین، رم، تکیلا، ودکا یا ویسکی

استرس را کنترل کنید. یاد بگیرید چطور استرس را کنترل کنید، آرام شوید و با دشواری‌ها کنار بیایید تا سلامت جسمی و عاطفی‌تان بهتر شود. به کارهایی مانند برنامهٔ کنترل استرس، مراقبه، فعالیت بدنی و گفت‌وگو با دوستان یا خانواده فکر کنید. برای آگاهی بیشتر دربارهٔ روش‌های کنترل استرس، به مرکز ملی سلامت مکمل و یکپارچه مراجعه کنید.

پرسش‌هایی که باید از پزشکتان بپرسید

از پزشکتان بپرسید تا دربارهٔ خطر بیماری قلبی و اینکه برایش چه باید بکنید بیشتر بدانید. اگر بیشتر در معرض خطرید یا بیماری قلبی دارید، بدانید که چه کاری از دستتان برمی‌آید.

  • خطر بیماری قلبی برای من چقدر است؟
  • فشار خون من چند است؟
  • عددهای کلسترول من چند است؟ (این عددها کلسترول تام، ال‌دی‌ال (LDL)، اچ‌دی‌ال (HDL) و تری‌گلیسیریدها را دربر می‌گیرد.) مطمئن شوید که پزشکتان برای تعیین کلسترول خون، نمونهٔ خون ناشتا را بررسی کرده است.
  • آیا برای سلامتم لازم است وزن کم کنم؟
  • قند خون من چند است و آیا این یعنی در خطر دیابت هستم؟
  • چه آزمایش‌های غربالگری دیگری لازم است تا معلوم شود در خطر بیماری قلبی هستم و چطور خطرم را کم کنم؟
  • برای ترک سیگار چه کاری می‌توانید بکنید؟
  • برای محافظت از قلبم چقدر فعالیت بدنی لازم دارم؟
  • برنامهٔ غذایی مناسب برای سلامت قلبِ من چیست؟
  • چطور بفهمم که سکتهٔ قلبی کرده‌ام؟ اگر فکر کنم سکته کرده‌ام، چه باید بکنم؟

آیندهٔ پژوهش دربارهٔ سن و قلب

بزرگ‌سالانِ ۶۵ سال و بیشتر، به احتمال زیاد بیش از جوان‌ترها بیماری قلبی‌عروقی دارند؛ یعنی بیماری‌ای در قلب، رگ‌های خونی یا هر دو. بالا رفتن سن می‌تواند در قلب و رگ‌های خونی تغییرهایی پدید آورد که ممکن است خطر بیماری قلبی‌عروقی را بیشتر کند.

برای اینکه بفهمیم بالا رفتن سن چگونه با بیماری‌های قلبی‌عروقی پیوند دارد، تا در نهایت بتوانیم این گروه از بیماری‌ها را درمان کنیم، نخست باید بفهمیم در قلب و رگ‌هایی که سالم‌اند ولی سنشان بالا می‌رود چه می‌گذرد. این شناخت در ۳۰ سال گذشته پیشرفت چشمگیری کرده است.

امروز دانشمندان بیش از هر زمان دیگری می‌دانند چه چیزهایی رگ‌های خونی و قلب را با سن تغییر می‌دهد و چگونه تغییر دستگاه قلب و رگ‌ها با سن به بیماری‌های قلبی‌عروقی می‌انجامد. افزون بر این، عامل‌های خطری را مشخص کرده‌اند که احتمال بیماری قلبی‌عروقی را در هر فرد بیشتر می‌کند.

آن‌ها دربارهٔ این هم بررسی می‌کنند که فعالیت بدنی، برنامهٔ غذایی و دیگر عامل‌های شیوهٔ زندگی چگونه بر «سرعت سالمند شدنِ» قلب و رگ‌های سالم اثر می‌گذارند. سالمند شدنِ دیگر دستگاه‌های بدن، از جمله عضله‌ها، کلیه‌ها و ریه‌ها هم به احتمال زیاد در بیماری‌های قلبی نقش دارد. پژوهش برای روشن کردن اثر این دستگاه‌ها بر یکدیگر ادامه دارد و ممکن است هدف‌های تازه‌ای برای درمان نشان دهد.

در آینده، مداخله‌ها یا درمان‌هایی که سالمند شدن قلب و رگ‌ها را در جوانان و میان‌سالانی که سالم به نظر می‌رسند کند می‌کنند، می‌توانند از بیماری‌های قلبی، سکتهٔ مغزی و دیگر اختلال‌های قلبی‌عروقی در سال‌های بعدی زندگی پیشگیری کنند یا آن‌ها را عقب بیندازند. برخی مداخله‌هایی که از پیش می‌دانیم سالمند شدن قلب و سرخرگ‌ها را کند می‌کنند این‌هاست: تغذیهٔ سالم، ورزش، کم کردن استرس و ترک سیگار.

هرچه تغییرهای سلول‌ها و مولکول‌ها را با بالا رفتن سن بهتر بفهمیم، برای نمونه، به امکان ساختن داروهایی که همان تغییرها را هدف می‌گیرند نزدیک‌تر می‌شویم. ژن‌درمانی هم می‌تواند تغییرهای مشخصی را در سلول هدف بگیرد و شاید راهی برای مداخله در روند سالمندی باشد. تا این روش‌های درمانی تازه ساخته شوند، می‌توانید از کارهایی مانند ورزش و برنامهٔ غذایی سالم بهره ببرید که می‌تواند به سودتان باشد.