سرفه‌ای که بیش از سه هفته مانده است، نفس‌تنگی هنگام کارهایی که پیش‌تر راحت انجامشان می‌دادید، و عفونت‌های پی‌درپی سینه نشانه‌هایی هستند که خوب است با پزشک در میان بگذارید. با بالا رفتن سن خطر عفونت‌های ریه، مثل ذات‌الریه و برونشیت، بیشتر می‌شود؛ ولی برای پیشگیری و درمان بیشتر این بیماری‌ها راه هست.

با بالا رفتن سن، در ریه‌ها چه تغییر می‌کند؟

این تغییرها طبیعی است و در همه کم‌وبیش پیش می‌آید:

  • دیافراگم، که عضلهٔ اصلی نفس کشیدن است، ضعیف‌تر می‌شود و استخوان‌های قفسهٔ سینه نازک‌تر می‌شوند و شکلشان عوض می‌شود؛ برای همین قفسهٔ سینه کمتر از پیش باز و بسته می‌شود.
  • راه‌های هوایی آسان‌تر بسته می‌شوند و کیسه‌های هوایی ریه شکلشان را از دست می‌دهند و شل می‌شوند.
  • عصب‌هایی که سرفه را به راه می‌اندازند کم‌حساس‌تر می‌شوند؛ پس ذره‌هایی مثل دود و میکروب ممکن است در ریه جمع شوند و بیرون دادنشان با سرفه سخت‌تر باشد.
  • دستگاه ایمنی ضعیف‌تر می‌شود و بدن با عفونت‌های ریه سخت‌تر مقابله می‌کند.

نتیجهٔ این تغییرها ممکن است خستگی و نفس‌تنگی باشد. خطر عفونت ریه و پایین آمدن اکسیژن خون هم بیشتر می‌شود.

سالمند و همراهش با ماسک در حال قدم زدن

آنفلوآنزا

آنفلوآنزا در ۶۵ سال به بالا بیشتر از جوان‌ترها به عارضهٔ جدی می‌انجامد؛ یکی از علت‌هایش تغییر دستگاه ایمنی با سن است. به برآورد مرکز کنترل بیماری‌های آمریکا، در آن کشور ۷۰ تا ۸۵ درصد مرگ‌های ناشی از آنفلوآنزای فصلی و ۵۰ تا ۷۰ درصد بستری‌های آن در همین گروه سنی است. آنفلوآنزا خطر ذات‌الریهٔ پنوموکوکی را هم بالا می‌برد.

بهترین راه محافظت، واکسن سالانهٔ آنفلوآنزاست. در دستورالعمل وزارت بهداشت ایران (سال ۱۴۰۱)، افراد بالای ۶۵ سال و کسانی که بیماری مزمن ریه، قلب یا دیابت دارند در شمار گروه‌های پرخطر آمده‌اند که می‌توانند با تجویز پزشک واکسن بزنند. هر سال پیش از فصل سرد دربارهٔ واکسن با پزشکتان صحبت کنید. اگر نشانه‌های آنفلوآنزا پیدا کردید، زود با پزشک تماس بگیرید. بیشتر بخوانید: آنفلوآنزا در سالمندان.

ذات‌الریه (سینه‌پهلو)

ذات‌الریه (پنومونی) التهاب ریه است و معمولاً از عفونت با باکتری یا ویروس پیدا می‌شود. گاهی پس از آنفلوآنزا یا عفونت تنفسی دیگری می‌آید. در سالمندی خطر اینکه بیماری شدید شود بیشتر است و گاهی درمان در بیمارستان لازم می‌شود.

نشانه‌ها ناگهانی یا در چند روز پیدا می‌شوند:

  • سرفه و نفس‌تنگی.
  • تب.
  • درد قفسهٔ سینه.
  • بدن‌درد، خستگی زیاد و بی‌اشتهایی.
  • خس‌خس سینه.
  • گیجی؛ این نشانه در سالمندان شایع است.

ذات‌الریهٔ باکتریایی معمولاً با آنتی‌بیوتیک درمان می‌شود. اگر پزشک آنتی‌بیوتیک داد، دورهٔ آن را کامل کنید، حتی اگر حالتان بهتر شد؛ و اگر پس از دو سه روز بهتر نشدید، به پزشک خبر بدهید. بیشتر افراد در دو تا چهار هفته بهتر می‌شوند.

واکسن پنوموکوک در برخی کشورها برای ۶۵ سال به بالا توصیه می‌شود؛ بپرسید برای شما لازم است یا نه. سیگار نکشیدن هم خطر ذات‌الریه را کم می‌کند.

بیماری مزمن انسدادی ریه (COPD)

بیماری مزمن انسدادی ریه، که به نام کوتاه COPD هم شناخته می‌شود، بیماری درازمدتی است که در آن راه‌های هوایی و ریه آسیب دیده‌اند و هوا سخت‌تر جابه‌جا می‌شود. دو شکل دارد که بیشتر وقت‌ها با هم دیده می‌شوند: برونشیت مزمن (التهاب درازمدت لوله‌های اصلی هوا) و آمفیزم (آسیب کیسه‌های ریز هوایی). به گزارش سازمان جهانی بهداشت، این بیماری سومین علت مرگ در جهان است. نشانه‌ها معمولاً از میان‌سالی و کم‌کم پیدا می‌شوند.

بیشتر در این افراد دیده می‌شود:

  • کسانی که دخانیات مصرف می‌کنند یا در گذشته می‌کرده‌اند؛ سیگار، قلیان و پیپ همه در این شمارند.
  • کسانی که سال‌ها در دود دخانیات دیگران نفس کشیده‌اند.
  • کسانی که در کارشان با گردوغبار، دود یا مواد شیمیایی سروکار داشته‌اند.
  • کسانی که در خانه با سوخت‌هایی مثل هیزم یا زغال پخت‌وپز کرده یا خانه را گرم کرده‌اند.

نشانه‌های اصلی:

  • نفس‌تنگی هنگام کارهایی که پیش‌تر راحت بود، مثل بالا رفتن از سربالایی.
  • سرفه‌ای که خوب نمی‌شود و خلط دارد.
  • عفونت‌های پی‌درپی سینه.
  • خس‌خس سینه و خستگی.

پزشک با پرسیدن از سابقهٔ دخانیات و کار، و با اسپیرومتری (آزمایش تنفسی که اندازه می‌گیرد چقدر هوا را بیرون می‌دهید) بیماری را تشخیص می‌دهد. این بیماری کاملاً خوب نمی‌شود، ولی درمان نشانه‌ها را بهتر می‌کند. مهم‌ترین کار کنار گذاشتن دخانیات است و این کار حتی پس از سال‌ها دود کشیدن هم سود دارد. درمان اصلی اسپری‌های استنشاقی است که راه‌های هوایی را باز می‌کنند و پزشک تجویز می‌کند. توان‌بخشی ریه (دوره‌ای که تمرین تنفس و ورزش مناسب را یاد می‌دهد) و برای برخی افراد اکسیژن در خانه هم به کار می‌رود.

در روزهایی که شاخص آلودگی هوا بالاست، در خانه ماندن نشانه‌ها را کم می‌کند.

نشانه‌های این بیماری و آسم به هم شبیه است (سرفه، خس‌خس و نفس‌تنگی) و ممکن است کسی هر دو را با هم داشته باشد. دربارهٔ آسم این مطلب را بخوانید: آسم در سالمندی.

سرطان ریه

کشیدن دخانیات (سیگار، سیگار برگ و پیپ) مهم‌ترین عامل خطر سرطان ریه است. دود دخانیات دیگران، آلودگی هوا و تماس شغلی با موادی مثل آزبست هم خطر را بالا می‌برند. در مرحله‌های نخست ممکن است هیچ نشانه‌ای نباشد، یا نشانه‌ها خفیف و شبیه بیماری‌های تنفسی معمولی باشند؛ برای همین بیماری اغلب دیر پیدا می‌شود.

نشانه‌های اصلی:

  • سرفه‌ای که خوب نمی‌شود.
  • نفس‌تنگی.
  • خون در خلط.
  • درد قفسهٔ سینه یا شانه.
  • عفونت‌های پی‌درپی سینه، یا عفونتی که خوب نمی‌شود.
  • لاغر شدن بی‌دلیل، بی‌اشتهایی و خستگی همیشگی.

این نشانه‌ها شایع‌اند و بیشتر وقت‌ها علت دیگری دارند. داشتن آن‌ها به معنای سرطان نیست، ولی خوب است پزشک آن‌ها را بررسی کند؛ سرطانی که زود پیدا شود آسان‌تر درمان می‌شود.

چطور از ریه‌هایتان مراقبت کنید؟

  • دخانیات نکشید و از دود آن دور بمانید. دود، ریه را آسیب می‌زند و تغییرهای ریه با سن را تندتر می‌کند.
  • مرتب ورزش کنید. ورزش منظم کار ریه را بهتر می‌کند.
  • زیاد در بستر یا روی صندلی نمانید. با دراز کشیدن یا نشستن طولانی، خلط در ریه جمع می‌شود و خطر عفونت بالا می‌رود. این نکته پس از جراحی و هنگام بیماری مهم‌تر است.
  • از عفونت پیشگیری کنید. دست‌ها را مرتب بشویید، هنگام سرفه و عطسه جلوی دهان و بینی را بگیرید و تا می‌شود از کسی که بیمار است فاصله بگیرید.
  • دربارهٔ واکسن بپرسید. از پزشک بپرسید واکسن آنفلوآنزا و پنوموکوک برای شما لازم است یا نه.

ثابت نشده است که دمنوش‌ها، فراورده‌های گیاهی یا مکمل‌ها از آنفلوآنزا پیشگیری کنند یا نشانه‌هایش را کم کنند؛ این‌ها جای واکسن و مراجعه به پزشک را نمی‌گیرند. اگر چنین فراورده‌ای مصرف می‌کنید، به پزشک بگویید.

اگر نفس‌تنگی دارید، مطلب تنگی نفس در سالمندان را هم بخوانید.