آسم درمان قطعی ندارد، ولی داروهای استنشاقی میتوانند نشانهها را کنترل کنند و کسی که آسم دارد میتواند زندگی عادی و فعالی داشته باشد. مهمترین چیزی که باید بدانید این است که حملهٔ آسم ممکن است جان را تهدید کند: اگر حال کسی در حملهٔ آسم بدتر میشود یا با اسپری بهتر نمیشود، باید با ۱۱۵ تماس بگیرید.
آسم بیماری درازمدت ریه است و در هر سنی دیده میشود. بیشتر در کودکی شروع میشود، ولی ممکن است در هر سنی، از جمله در بزرگسالی، پیدا شود. به برآورد سازمان جهانی بهداشت، در سال ۲۰۲۳ حدود ۳۶۳ میلیون نفر در دنیا آسم داشتند.
در آسم چه اتفاقی میافتد؟
راههای هوایی کسی که آسم دارد ممکن است بیش از اندازه حساس باشد و با چیزی که معمولاً بیآزار است واکنش نشان دهد. آنگاه:
- راههای هوایی ملتهب میشوند، ورم میکنند و تنگ میشوند.
- خلط بیشتری ساخته میشود.
- عضلههای دور راههای هوایی سفت میشوند.
اینها نفس کشیدن را سخت میکند.
چه چیزهایی آسم را تحریک میکند؟
- سرماخوردگی، آنفلوآنزا و عفونتهای دیگر.
- گردوغبار، گردهٔ گیاهان، کپک و موی حیوانات.
- دود، هوای آلوده، و صابون و عطرِ تند.
- هوای سرد و تغییر هوا.
- فشار روحی.
- ورزش، در بعضی افراد.
- بعضی داروها مثل آسپرین، ایبوپروفن و بتابلوکرها (گروهی از داروهای قلب و فشار خون، و بعضی قطرههای چشمی)، در بعضی افراد.
اگر آسم دارید، پیش از مصرف هر دارویی برای بیماری دیگر، از پزشک یا داروساز بپرسید.
آسم چه نشانههایی دارد؟
- خسخس سینه (صدای سوتمانند هنگام بیرون دادن نفس).
- سرفه، بهویژه شب و صبح زود.
- تنگی نفس.
- احساس سفتی در قفسهٔ سینه.
این نشانهها خفیف یا شدیدند و معمولاً میآیند و میروند. بیماریهای دیگر هم میتوانند همین نشانهها را بدهند؛ پس اگر این نشانهها را دارید، با پزشک صحبت کنید.
چطور بفهمیم آسم دارد بدتر میشود؟
حملهٔ آسم یعنی نشانهها بسیار بدتر شوند و نفس کشیدن سخت شود. حمله ممکن است ناگهانی یا کمکم پیش بیاید. اینها نشان میدهد آسم دارد بدتر میشود:
- نشانهها بیشتر از معمول پیش میآیند یا شدیدترند.
- بیشتر از معمول به اسپری تسکیندهنده نیاز دارید.
- شبها از سرفه یا نشانههای دیگر آسم بیدار میشوید.
- کارهای همیشگی، از جمله ورزش، برایتان سخت شده است.
- اگر پیکفلومتر (دستگاه کوچک دستی که نشان میدهد ریهها چقدر خوب کار میکنند) دارید، عدد آن پایین آمده است.
اگر این نشانهها را دیدید و برنامهٔ عملی آسم (برنامهٔ نوشتهشدهای که با پزشک تهیه میشود) دارید، طبق آن عمل کنید. اگر چنین برنامهای ندارید، با پزشکتان تماس بگیرید.
هنگام حملهٔ آسم چه کنیم؟
اگر برنامهٔ عملی آسم دارید و در آن عدد دیگری برای حمله نوشته شده است، طبق همان عمل کنید. اگر برنامه ندارید، این راهنمای کلی را به کار ببرید:
- صاف بنشینید تا نفس کشیدن آسانتر شود و بکوشید آرام بمانید.
- اگر اسپری تسکیندهندهٔ آبیرنگ (مثل سالبوتامول) دارید: هر ۳۰ تا ۶۰ ثانیه یک پاف بزنید تا بهتر شوید، حداکثر تا ۱۰ پاف. بین پافها اسپری را تکان دهید و اگر محفظهٔ فاصلهدار (اسپیسر) دارید، اسپری را با آن بزنید.
- اگر پزشک به شما اسپری ترکیبیای داده است که هم برای پیشگیری و هم برای آرام کردن نشانههاست: هر ۱ تا ۳ دقیقه یک پاف بزنید تا بهتر شوید، حداکثر تا ۶ پاف.
- باید فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید اگر حالتان در هر لحظه بدتر شد، اگر پس از زدن همین حداکثر پافها بهتر نشدید، یا اگر اسپری ندارید. کارشناس اورژانس میگوید چه کنید.
- اگر پس از ۱۰ دقیقه بهتر نشدهاید و آمبولانس هنوز نرسیده است، اسپری را دوباره، تا همان حداکثر، بزنید.
- خودتان تا بیمارستان رانندگی نکنید.
حتی اگر حالتان بهتر شد، ظرف دو روز پزشکتان را ببینید تا درمانتان را بازبینی کند و راه پیشگیری از حملهٔ بعدی را بگوید.
آسم چطور کنترل میشود؟
درمان اصلی آسم داروهایی است که با اسپری استنشاق میشوند و پزشک تجویز میکند. سه گروه اصلی دارند:
- اسپری تسکیندهنده (گشادکنندهٔ راه هوایی): راههای هوایی را باز میکند و نشانهها را آرام میکند.
- اسپری پیشگیریکننده (استروئید استنشاقی): التهاب راههای هوایی را کم میکند، نشانهها را بهتر میکند و خطر حملهٔ شدید را پایین میآورد.
- اسپری ترکیبی: هر دو دارو را با هم دارد.
بعضی افراد لازم است هر روز اسپری به کار ببرند. اینکه کدام اسپری و کی، بستگی به نشانههای شما دارد و تیم درمان آن را برایتان توضیح میدهد؛ اسپریها را همانطور که به شما گفتهاند به کار ببرید.
روش درست به کار بردن اسپری مهم است تا دارو درست اثر کند، و گاهی کار آسانی نیست. از پزشک، پرستار یا داروساز بخواهید روش را نشانتان بدهد. وسیلهای به نام محفظهٔ فاصلهدار (اسپیسر) به کار بردن اسپریهای افشانهای را آسانتر میکند و کمک میکند دارو بهتر به ریه برسد. این وسیله برای همهٔ انواع اسپری نیست؛ بپرسید برای اسپری شما لازم است یا نه.
آسم در سالمندی چه فرقی دارد؟
- تشخیص سختتر است. در سالمندی بیماریهای دیگری هم تنگی نفس میدهند و با آسم اشتباه میشوند؛ مثل نارسایی قلب و بیماری مزمن انسدادی ریه (COPD). اگر تنگی نفس یا خسخس تازه پیدا شده یا بدتر شده است، پزشک علتش را بررسی میکند.
- قطرهٔ چشمی هم دارو است. بعضی قطرههای فشار چشم (آب سیاه)، مثل تیمولول، از گروه بتابلوکرها هستند و مقداری از دارو وارد خون میشود؛ این قطرهها هم ممکن است آسم را تحریک کنند و برای کسی که آسم دارد مناسب نباشند. به چشمپزشک بگویید آسم دارید، و به پزشک آسم بگویید چه قطرهای میزنید.
- درست زدن اسپری سختتر میشود. آرتروز دست، لرزش دست یا مشکل حافظه کار با اسپری را دشوار میکند. از پزشک، پرستار یا داروساز بخواهید روش اسپری زدن شما را ببیند؛ محفظهٔ فاصلهدار (اسپیسر) کار را آسانتر میکند.
زندگی روزمره با آسم
- دستکم سالی یک بار برای بازبینی آسم، روش به کار بردن اسپری و برنامهٔ عملی آسم نزد پزشک بروید.
- برنامهٔ عملی آسم را به هر ویزیت آسم ببرید.
- اسپریتان را همیشه همراه داشته باشید.
- سیگار نکشید و از دود سیگار دیگران دور بمانید؛ برای ترک کمک بگیرید.
- تا جای ممکن از چیزهایی که آسم شما را تحریک میکند دوری کنید.
- در روزهای آلودگی هوا، شاخص کیفیت هوا (AQI) شهرتان را دنبال کنید. وقتی هوا آلوده است، در و پنجرهها را ببندید و ورزش و فعالیت بدنی در فضای باز را کنار بگذارید.
- دربارهٔ واکسن آنفلوآنزا از پزشک بپرسید؛ ویروسهایی مثل آنفلوآنزا نشانههای آسم را بدتر میکنند.
- وزنتان را در حد سالم نگه دارید؛ اضافهوزن کنترل آسم را سختتر میکند.
ورزش با آسم
ورزش برای بعضی افراد محرک آسم است، ولی نباید از آن دوری کرد؛ فعالیت بدنی بخش مهمی از زندگی سالم است. از پزشکتان بپرسید چه اندازه فعالیت برای شما مناسب است و چطور با خیال راحت ورزش کنید.
- ورزش منظم و گرم کردن بدن پیش از ورزش به پیشگیری از نشانهها کمک میکند.
- وقتی هوا آلوده است، از فعالیت سنگین در فضای باز دوری کنید.
- اگر نشانههای آسم نمیگذارد فعال بمانید، به پزشک بگویید؛ ممکن است آسم خوب کنترل نشده باشد.
