اگر ۶۵ سال یا بیشتر دارید، یا بیماری درازمدتی مثل دیابت یا بیماری قلب، ریه یا کلیه دارید، با نشانههای برونشیت زود به پزشک مراجعه کنید و منتظر نمانید تا خودش خوب شود. در افراد دیگر، برونشیت حاد بیشتر وقتها در حدود سه هفته بدون درمان برطرف میشود.
برونشیت چیست؟
برونشیت التهاب نایژهها (لولههای برونش) است؛ یعنی راههای هوایی درون ریه. این التهاب سرفه میآورد که اغلب با خلط همراه است. دو نوع دارد:
- برونشیت حاد کوتاهمدت و بسیار شایع است. معمولاً از عفونت پیدا میشود و بیشتر افراد در چند روز تا چند هفته خوب میشوند.
- برونشیت مزمن درازمدت است: سرفهٔ خلطداری که دستکم سه ماه طول بکشد و دستکم دو سال پیاپی برگردد. در این حالت پوشش راههای هوایی پیوسته ملتهب است، ورم میکند و خلط بیشتری میسازد و همین نفس کشیدن را سختتر میکند.
چه نشانههایی دارد؟
- سرفه، که اغلب خلط دارد.
- درد قفسهٔ سینه هنگام سرفه.
- نفستنگی و خسخس سینه.
- خستگی.
- تب خفیف.
- گلودرد و آبریزش بینی.
این نشانهها به سرماخوردگی و آنفلوآنزا شبیه است. پزشک هنگام بررسی، ذاتالریه (عفونت ریه) را هم در نظر میگیرد؛ در ذاتالریه ممکن است تب بالا و تند شدن نفس و ضربان قلب دیده شود.
در سالمندی ذاتالریه گاهی تب ندارد و دمای بدن حتی ممکن است پایینتر از معمول باشد. گاهی فقط با گیجی ناگهانی، ضعف ناگهانی، بیاشتهایی یا زمین خوردن خودش را نشان میدهد. پس نبودن تب به معنای بیخطر بودن نیست.
برونشیت حاد از چه پیدا میشود و چقدر طول میکشد؟
علت برونشیت حاد معمولاً ویروس است؛ همان ویروسهای سرماخوردگی، آنفلوآنزا و کووید ۱۹. گاهی هم باکتری علت آن است. این عفونتها با سرفه و عطسه آسان از کسی به کس دیگر میرسند.
برونشیت حاد بیشتر وقتها در حدود سه هفته خودش خوب میشود. آنتیبیوتیک در برونشیت حاد به بهتر شدن حالتان کمکی نمیکند و عوارضی هم دارد، از جوشهای پوستی تا واکنش شدید حساسیتی و عفونتهایی که به دارو مقاوماند. پزشک فقط وقتی آنتیبیوتیک میدهد که عفونت جدیتری در کار باشد.
آنتیبیوتیکهای مانده در خانه را خودسرانه نخورید؛ آنتیبیوتیکی را هم که برای کس دیگری تجویز شده است مصرف نکنید. داروی نادرست ممکن است درمان درست را عقب بیندازد و عوارض جدی داشته باشد.
در خانه چه کارهایی کمک میکند؟
- استراحت کنید. اگر تب دارید یا حالتان برای کارهای روزانه خوب نیست، در خانه بمانید و از دیگران فاصله بگیرید.
- مایعات فراوان بنوشید.
- کمی عسل در نوشیدنی گرم، مثل چای کمرنگ یا آب ولرم، گلو را آرام میکند. اگر دیابت دارید، یادتان باشد که عسل قند دارد؛ مقدار کم بخورید و آن را در قند روزانهتان حساب کنید.
- دستگاه بخور سرد یا مرطوبکنندهٔ هوا کمک میکند، به شرط آنکه تمیز نگهش دارید.
- دخانیات نکشید.
- هنگام سرفه و عطسه جلوی دهان و بینی را بگیرید، دستمال را زود دور بیندازید و دستها را مرتب با آب و صابون بشویید.
پیش از مصرف مسکن و تببر (مثل استامینوفن) یا داروی سرفهٔ بدون نسخه، از پزشک یا داروساز بپرسید؛ بهویژه اگر داروی دیگری مصرف میکنید یا بیماری دیگری دارید. این داروها ممکن است موقتاً نشانهها را کم کنند، ولی بیماری را درمان نمیکنند.
قرصها و شربتهای سرماخوردگی که آنتیهیستامین یا ضداحتقان دارند، در سالمندی ممکن است گیجی بیاورند، فشار خون را بالا ببرند و در مردانی که پروستات بزرگ دارند ادرار را بند بیاورند. این داروها را بدون پرسیدن از پزشک یا داروساز مصرف نکنید.
دربارهٔ دمنوشها و فراوردههای گیاهی عطاری: برای بیشترشان شواهد کافی نیست که سرماخوردگی و عفونتهای تنفسی را کوتاهتر یا سبکتر کنند. برخی از آنها، مثل سیر و جینسینگ، ممکن است با داروهای رقیقکنندهٔ خون تداخل داشته باشند. اینها جای مراجعه به پزشک را نمیگیرند و اگر مصرف میکنید، به پزشک بگویید.
برونشیت مزمن
برونشیت مزمن بیشتر وقتها بخشی از بیماری مزمن انسدادی ریه (COPD) است؛ بیماری درازمدتی که در آن راههای هوایی و ریه آسیب دیدهاند. سرفهٔ آن بیشتر در فصل سرد بدتر میشود.
خطر برونشیت مزمن در این افراد بیشتر است:
- کسانی که دخانیات میکشند (سیگار، قلیان یا پیپ) یا در دود دخانیات دیگران نفس میکشند.
- کسانی که سن بیشتری دارند.
- کسانی که با دود، بخار مواد شیمیایی یا برخی گردوغبارها سروکار داشتهاند.
- کسانی که سالها در دود تنور، هیزم یا اجاقهای سنتی نفس کشیدهاند؛ مثل زنانی که در روستا با تنور نان پختهاند.
- کسانی که در خانوادهشان بیماری مزمن انسدادی ریه بوده است.
- کسانی که بیماری تنفسی دیگری مثل آسم داشتهاند.
- کسانی که ریفلاکس معده (برگشت اسید معده به مری) دارند.
هدف درمان برونشیت مزمن این است که راحتتر نفس بکشید و نشانهها مهار شود:
- کنار گذاشتن دخانیات مهمترین کار است.
- پزشک ممکن است دارویی بدهد که راههای هوایی را باز میکند یا جلوی بدتر شدن نشانهها را میگیرد.
- توانبخشی ریه روشهای نفس کشیدن، مثل تنفس با لبهای غنچه، را یاد میدهد و کمک میکند نشانهها کمتر شدت بگیرد.
- برخی افراد به اکسیژندرمانی نیاز پیدا میکنند.
اگر آسم دارید، مطلب آسم در سالمندی را هم بخوانید.
پزشک چطور تشخیص میدهد؟
پزشک شما را معاینه میکند و از نشانهها و سابقهٔ بیماریهایتان میپرسد. شاید آزمایش خون بخواهد تا نشانهٔ عفونت را ببیند، یا عکس قفسهٔ سینه بگیرد تا وضع ریهها و نایژهها را بررسی کند. سرفه نشانهٔ بیماریهای دیگری مثل ذاتالریه، ریفلاکس معده و آسم هم هست و برای همین گاهی بررسی بیشتری لازم میشود.
چطور پیشگیری کنیم؟
- دخانیات را کنار بگذارید و از دود آن، دود و بخار مواد شیمیایی و هوای آلوده دور بمانید.
- دستها را مرتب بشویید.
- دربارهٔ واکسن سالانهٔ آنفلوآنزا و واکسن پنوموکوک با پزشکتان صحبت کنید. در دستورالعمل وزارت بهداشت ایران (سال ۱۴۰۱)، افراد بالای ۶۵ سال و کسانی که بیماری مزمن ریه دارند در شمار گروههای پرخطر برای واکسن آنفلوآنزا آمدهاند.
