کم‌کاری تیروئید یعنی غدهٔ تیروئید کمتر از نیاز بدن هورمون می‌سازد. این وضع در زنان بسیار بیشتر از مردان است و پس از ۶۰ سالگی شایع‌تر می‌شود. در سالمندی نشانه‌هایش اغلب مبهم و کم‌شمار است و گاهی به حساب بالا رفتن سن گذاشته می‌شود. خبر خوب این است که با آزمایش خون پیدا می‌شود و درمانش معمولاً یک قرص روزانه است که پزشک مقدارش را با دقت تنظیم می‌کند.

تیروئید چه کار می‌کند؟

تیروئید غده‌ای کوچک و پروانه‌ای‌شکل در جلوی گردن است. دو هورمون به نام تیروکسین (T4) و تری‌یدوتیرونین (T3) می‌سازد که تعیین می‌کنند بدن انرژی را چطور مصرف کند. تقریباً همهٔ اندام‌ها، از جمله قلب، از این هورمون‌ها اثر می‌گیرند. وقتی هورمون تیروئید کم باشد، بسیاری از کارهای بدن کند می‌شود.

غدهٔ هیپوفیز با «هورمون محرک تیروئید» (TSH) به تیروئید می‌گوید چقدر هورمون بسازد. وقتی تیروئید کم کار کند، هیپوفیز این هورمون را بیشتر می‌سازد. برای همین TSH بالا در آزمایش خون بیشتر وقت‌ها به معنای کم‌کاری تیروئید است.

چه چیزی باعث آن می‌شود؟

  • شایع‌ترین علت، بیماری هاشیموتو است؛ در این بیماری دستگاه ایمنی به تیروئید حمله می‌کند.
  • التهاب تیروئید (تیروئیدیت) هم ممکن است تیروئید را کم‌کار کند.
  • جراحی تیروئید، درمان با ید پرتوزا و پرتودرمانی سر و گردن از علت‌های دیگر است.
  • برخی داروهای قلب، داروهای اختلال دوقطبی و داروهای سرطان ممکن است در ساخته شدن هورمون تیروئید اختلال ایجاد کنند.
  • کمتر پیش می‌آید که علت، ید خیلی کم یا خیلی زیاد در غذا باشد. تیروئید برای ساختن هورمون به ید نیاز دارد، ولی خوراکی‌های پر ید، مثل جلبک دریایی، و مکمل ید ممکن است کم‌کاری تیروئید را پدید بیاورند یا بدتر کنند. اگر مکمل ید مصرف می‌کنید، به پزشکتان بگویید.

در این سال‌ها چه نشانه‌هایی دارد؟

کم‌کاری تیروئید آهسته پیش می‌آید و نشانه‌هایش ممکن است ماه‌ها یا سال‌ها پیدا نشود. نشانه‌های شایع این‌هاست:

  • خستگی زیاد و خواب‌آلودگی
  • سردتر بودن از معمول
  • افزایش وزن
  • یبوست
  • دشواری در تمرکز و روشن فکر کردن
  • خلق پایین یا افسردگی
  • خشکی پوست و مو، یا ریزش مو
  • گرفتگی صدا
  • درد مفصل و عضله
  • کند شدن ضربان قلب

در سالمندی این نشانه‌ها اغلب کمترند و مشخص نیستند. گاهی فراموشی یا کند شدن فکر، که به حساب بالا رفتن سن گذاشته می‌شود، تنها نشانه است. نبودن نشانه‌های آشنا، کم‌کاری تیروئید را رد نمی‌کند. خستگی و افزایش وزن هم شایع‌اند و همیشه از تیروئید نیستند. اگر خودتان یا یکی از نزدیکانتان چنین تغییرهایی دارید، از پزشک بپرسید آیا آزمایش تیروئید لازم است.

تصویر کارتونی زن سالمند متفکر با دست روی سر

چطور تشخیص داده می‌شود؟

پزشک دربارهٔ نشانه‌ها و سابقهٔ بیماری تیروئید در خانواده می‌پرسد و گردن را معاینه می‌کند. تشخیص با آزمایش خون است که TSH و تیروکسین (T4) را می‌سنجد؛ نشانه‌ها به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیستند، چون در بیماری‌های دیگر هم دیده می‌شوند. اگر TSH کمی بالا باشد ولی T4 طبیعی، به آن «کم‌کاری تحت‌بالینی» می‌گویند.

بالا رفتن اندک TSH ممکن است بخشی از بالا رفتن طبیعی سن باشد و همیشه درمان نمی‌خواهد. پزشک با توجه به اندازهٔ بالا رفتن TSH و نشانه‌های شما دربارهٔ درمان تصمیم می‌گیرد. بیماری شدید و برخی داروها، مثل داروهای کورتونی، هم ممکن است نتیجهٔ آزمایش T4 را تغییر دهند.

تصویر کارتونی پزشکی که با گوش‌پاک‌کن بلند از گلوی زنی نمونه می‌گیرد

گره‌های تیروئید چه هستند؟

گره (ندول) توده‌ای است که از رشد غیرعادی سلول‌های تیروئید پیدا می‌شود. تا حدود شصت‌سالگی نزدیک به نیمی از مردم گرهی دارند که در معاینه یا تصویربرداری پیدا می‌شود. بیش از ۹۰ درصد این گره‌ها خوش‌خیم‌اند و بیشترشان نشانه‌ای ندارند. بسیاری از آن‌ها در معاینهٔ معمول یا در تصویربرداری‌ای پیدا می‌شوند که برای کار دیگری انجام شده است. پزشک با معاینه، آزمایش خون و سونوگرافی تیروئید تصمیم می‌گیرد آیا نمونه‌برداری با سوزن نازک لازم است.

تصویر کارتونی غدهٔ تیروئید با پزشکان و دارو

درمان چطور است؟

کم‌کاری تیروئید معمولاً با قرص هورمون تیروئید درمان می‌شود. این قرص جای هورمونی را می‌گیرد که تیروئید دیگر نمی‌تواند بسازد و معمولاً باید تا پایان عمر مصرف شود. با مقدار درست دارو، کم‌کاری تیروئید به‌خوبی مهار می‌شود.

در سالمندی پزشک درمان را با بخشی از مقدار لازم شروع می‌کند و آهسته بیشتر می‌کند؛ چون جبران تند کمبود هورمون ممکن است به قلب و مغز فشار بیاورد. حدود شش تا هشت هفته پس از شروع درمان و پس از هر تغییر مقدار، آزمایش خون تکرار می‌شود. وقتی مقدار درست پیدا شد، آزمایش معمولاً شش ماه بعد و پس از آن سالی یک بار انجام می‌شود. مقدار زیاد این دارو هم بی‌خطر نیست و ممکن است ضربان نامنظم قلب (فیبریلاسیون دهلیزی) یا پوکی استخوان بیاورد.

  • قرص را بدون صحبت با پزشک قطع نکنید.
  • اگر پس از شروع یا بیشتر شدن دارو درد قفسهٔ سینه، تنگی نفس، گیجی یا تغییر در خواب داشتید، به پزشک خبر دهید؛ ممکن است مقدار دارو را کم کند و آهسته‌تر بالا ببرد.
  • اگر مقدار دارو درست نباشد، ممکن است حالت تهوع، اسهال، سردرد یا بدخوابی پیدا شود. این‌ها را هم به پزشک یا داروساز بگویید.

کم‌کاری تیروئیدی که درمان نشود یا مقدار دارویش درست نباشد، ممکن است خطر بیماری قلبی و پوکی استخوان را بیشتر کند. در موارد بسیار کمیاب، کم‌کاری شدید و درمان‌نشده به حالتی خطرناک به نام «کمای میکس‌ادم» می‌رسد که در سالمندان بیشتر دیده می‌شود و فوریت پزشکی است.