جمعیت ایران با کم شدن نرخ رشد روبه‌روست و کارشناسان پیش‌بینی می‌کنند در ۲۰ تا ۳۰ سال آینده جمعیت سالمندِ کشور زیاد خواهد بود. این جمعیت نیازهایی خواهد داشت. بسیاری از کسانی که اکنون جوان یا میانسال‌اند فرزندان کمی دارند یا اصلاً فرزندی ندارند و در آینده برای آنان به مراکز مراقبت نیاز خواهد بود.

خبرنگار «شفقنا زندگی» از دکتر مهدی مزرعه‌شاهی، پزشک طب سالمندی و تسکینی، پرسیده است: اگر از امروز به فکر ۳۰ سال آینده باشیم، چه نیازهای مهمی هست، چه مراکزی ضروری است و چه می‌توان کرد تا این جمعیت سالمند، هم از نظر بیماری‌ها و هم از نظر مراقبت و خدمات لازم، وضع نسبتاً مطلوبی داشته باشد؟ آنچه در پی می‌آید پاسخ‌های اوست.

اگر از امروز به فکر سی سال آینده باشیم

دکتر مزرعه‌شاهی می‌گوید باید نیازهای انسان را همه‌جانبه دید و در سالمندی با نگاه دیگری به آن‌ها توجه کرد. در سالمندی بخشی از نیازهای افراد کمی برجسته‌تر و مهم‌تر می‌شود.

به گفتهٔ او، نیازهای سلامت انسان در این سن در چهار بُعد دسته‌بندی می‌شود: جسمی، روانی، اجتماعی (سوشال) و «فیزیشیال». بُعدهای اجتماعی و «فیزیشیال» کمی اهمیت و ارزش بیشتری پیدا می‌کند و این به سبب مقطع سنیِ افراد است. سن سالمندی تعریف‌های گوناگونی دارد؛ اگر آن را از حدود ۶۵ سالگی بگیریم، نیازهای سالمندان در برخی زمینه‌ها بسیار پراهمیت خواهد شد.

منزلت اجتماعی و معیشت

او می‌گوید مسائل اجتماعی سالمندان، یا به بیان دیگر منزلت اجتماعی آنان، یکی از بُعدهای مهمی است که باید از هر جهت به آن توجه کنیم، ولی متأسفانه کمتر به آن توجه می‌شود. به نظر او، منزلت یا شخصیت اجتماعی‌ای که باید برای سالمندان در نظر گرفت یکی از نیازهای بسیار پراهمیت است.

هر سالمند نیازهای دیگری هم دارد، مانند نیاز معیشتی، که باید بسیار به آن توجه شود. به گفتهٔ دکتر مزرعه‌شاهی، متأسفانه بحران‌هایی که در جریان است عملاً بر معیشت افراد اثر می‌گذارد و در سالمندی وضع حساس‌تر است.

بسیاری از سالمندان دیگر توان کار ندارند، توان اقتصادی‌شان محدود است و عملاً نمی‌توانند در نوبت‌های کاری گوناگون و با ساعت‌های کاری متفاوت کار کنند. از این رو معیشت آنان در وضع کنونی بسیار به خطر می‌افتد و در پی آن وضع روانی‌شان هم به خطر می‌افتد و اضطراب و افسردگی پیش می‌آید.

سرانجام منزلت یا شخصیت اجتماعی آنان به خطر می‌افتد و نیازهای معنوی و هویتشان سخت آسیب می‌بیند.

او می‌گوید اگر بخواهیم آینده‌نگرانه به این موضوع نگاه کنیم و به همهٔ نیازهایی که برای یک انسان اهمیت دارد همه‌جانبه دقت شود، زندگی در سالمندی با دوره‌های دیگر زندگی فرقی نخواهد داشت. انسان در سالمندی حساسیت‌ها و ویژگی‌هایی پیدا می‌کند که باید بیش از پیش به آن‌ها اهمیت بدهیم و توجه کنیم.

به گفتهٔ او، این ویژگی‌ها به جنبه‌های فرهنگی و اجتماعی سالمندان برمی‌گردد که با نام «بُعد منزلت» از آن یاد شد. در کنار آن، موضوع‌های معناگرایانه هم هست که از بُعدهای هویتی است. این‌ها یک نگاه کلی است.

مراکز مراقبت، باشگاه‌ها و نقاهتگاه‌ها

دکتر مزرعه‌شاهی در نگاهی جزئی‌تر به موضوع سلامت و بیماری می‌گوید با وضع اقتصادی خانواده‌ها، خانه‌ها رو به آپارتمانی شدن است و ممکن است مراقبت از سالمند در یک آپارتمان به‌آسانی شدنی نباشد. وضع معمول خانواده‌ها همین است.

اما به گفتهٔ او، در نگاهی کلان و آینده‌نگر که باید به آن پرداخت، توجه به راه‌اندازی، ترویج یا گسترش مراکزی که بتوانند در سالمندی مراقبت خوبی برای افراد فراهم کنند، از نظر مراقبت‌های سلامت واقعاً اهمیت دارد.

او از راه انداختن باشگاه‌های سالمندی (کلوپ) می‌گوید: مراکزی که سالمندان بتوانند اوقات فراغتشان را در آن‌ها با کسانی بگذرانند که مثل خودشان سالمندند. به گفتهٔ او، باشگاه‌های فرهنگی و ورزشی که سالمندان اوقات فراغتشان را در آن بگذرانند بسیار اهمیت دارد.

در زمینهٔ درمان و مراقبت، به گفتهٔ او نقاهتگاه‌ها می‌توانند نقش داشته باشند؛ یعنی مراکزی که میان مراکز مراقبت از سالمندان سالم و بیمارستان‌ها جای دارند. کسانی که به اندازهٔ کمی از درمان نیاز دارند در آنجا درمان می‌شوند و به آنان رسیدگی می‌شود، بی‌آنکه مداخله‌های درمانیِ فراوان و غیرضروری برایشان انجام شود و کیفیت زندگی‌شان را پایین بیاورد.

او پرداختن به این دو سه موضوع را از مسائل مراقبت از سالمندان می‌داند و امیدوار است با برنامه‌ریزی و با هماهنگی بخش‌های مرتبط با سالمندی، مانند سازمان بهزیستی، وزارت رفاه و بیمه‌هایی که به گونه‌ای متولی سلامت افراد جامعه‌اند، برنامه‌هایی آماده و اجرا شود تا کشور با بحران‌های کمتری روبه‌رو شود. به گفتهٔ او، این کار در سالمندی نگاه ویژه‌تری می‌خواهد، چون جمعیت کشور رو به سالمندی می‌رود.

بیماری‌ها؛ پیشگیری و کنترل از جوانی

پرسش دیگر این بود که جدا از این مراکز درمانی، دربارهٔ بیماری‌های سالمندان چه نکته‌هایی می‌توان گفت؛ سالمندان بیشتر چه بیماری‌هایی می‌گیرند و کسانی که اکنون جوان یا میانسال‌اند چه کنند تا در سالمندی این بیماری‌ها را نگیرند؟

دکتر مزرعه‌شاهی می‌گوید در زمینهٔ سلامت و مراقبت‌های سالمندی موضوع‌های گوناگونی مطرح است. با بالا رفتن سن، برخی بیماری‌ها، بیماری‌های مزمن یا بیماری‌های سخت‌درمان مانند سرطان در جمعیت سالمند بیشتر می‌شود. بخشی از این، خطرهای سلامت است که در سالمندی سبب پیدا شدن برخی بیماری‌ها یا مزمن شدن برخی بیماری‌ها می‌شود.

اما به گفتهٔ او نکته این است که تحرک و تغذیهٔ سالم در جوانی، اگر در میانسالی و سالمندی هم ادامه پیدا کند، می‌تواند از بسیاری از بیماری‌ها پیشگیری کند. جلوگیری از بالا رفتن وزن و کنترل بیماری‌هایی که به‌طور طبیعی در افراد پدید می‌آید هم همین‌طور است؛ بیماری‌هایی مانند دیابت و فشار خون که ممکن است به شکل اولیه و بی‌ارتباط با میزان تحرک یا دیگر عامل‌های سلامت در کسی پیش بیاید.

او می‌گوید اگر قند، فشار خون و بیماری‌های دیگری که ممکن است فرد را درگیر کند کنترل شود، در میانسالی و سالمندی دشواری‌های کمتری در کار خواهد بود. ولی اگر این بیماری‌ها کنترل نشود، در دوره‌های بعدی زندگی، یعنی میانسالی و سالمندی، شدت می‌گیرد، فرد را به کم‌توانی و بستر می‌کشاند و ادامهٔ زندگی‌اش را با خطرها و دشواری‌های بسیار زیادی روبه‌رو می‌کند.

جای خالی پزشک خانواده

پس به گفتهٔ او یکی از موضوع‌ها کنترل این بیماری‌هاست و پیش از آن، پیشگیری از پیدا شدنشان؛ آن هم با دشواری‌هایی که در ارائهٔ خدمات پزشکی و مراقبت‌های اولیهٔ سلامت به مردم داریم.

او می‌گوید مشخصاً چون ساختار پزشک خانواده وجود ندارد، بسیاری از بیماری‌هایی که با آموزش‌های مراقبان سلامت یا پزشک خانواده می‌تواند پیشگیری‌شدنی باشد، از نظر دور می‌ماند؛ افراد بیمار می‌شوند و همین چرخه ادامه پیدا می‌کند.

به گفتهٔ او، به سبب همین کمبودها در ساختار مراقبت‌های سلامت کشور، کنترل این بیماری‌ها عملاً به خطر می‌افتد و ضعیف‌تر انجام می‌شود. در نتیجه بیماری‌ها شدت می‌گیرند، مزمن می‌شوند و عوارضشان بر جا می‌ماند و سرانجام با پدید آوردن کم‌توانی، کیفیت زندگی سالمند را به خطر می‌اندازند.

نکتهٔ دیگر از نگاه او توجه به ساختارهای سلامت و ارائهٔ خدماتی است که پیشگیرانه جلوی پیدا شدن بیماری‌ها را می‌گیرد، یا اگر بیماری پیدا شد، با خدمات کنترل‌شده و منظم می‌تواند جلوی شدت گرفتنش را بگیرد و آن را کنترل کند. این کار می‌تواند از مسائل و دشواری‌هایی جلوگیری کند که نتیجه‌شان ممکن است در سالمندی با شدت بیشتری خود را نشان دهد.

دکتر مزرعه‌شاهی این را هم موضوعی می‌داند که در پیوند با سالمندی می‌تواند و باید به آن توجه شود. او امیدوار است با برنامه‌ریزی متولیان سلامت، مشخصاً وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، از بحران‌های کنترل‌نشدنی‌ای که جمعیت سالمند کشور را به خطر می‌اندازد جلوگیری شود.