سالمندی دورهٔ مهمی از زندگی است. امروز، چون امید به زندگی بالا رفته و زادوولد در کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه کم شده، خوشبختانه جمعیت سالمند رو به افزایش است و با این رشد، چالش‌های سالمندی هم بیشتر خواهد شد.

جمعیت جهان رو به سالمندی می‌رود

انسان‌ها امروز بیش از گذشته عمر می‌کنند. در سال‌های ۱۹۵۰ تا ۱۹۵۵ میلادی میانگین امید به زندگی ۴۸ سال بود، ولی در سال‌های ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۰ این میانگین به ۶۸ سال رسیده است.

از سوی دیگر، آمارها نشان می‌دهد میانگین زادوولد از ۵ کودک برای هر زن در سال ۱۹۵۰ به ۲٫۳ کودک برای هر زن در سال ۲۰۱۴ رسیده است. این آمارها نشان می‌دهد که با بالا رفتن امید به زندگی و کم شدن زادوولد، جمعیت جهان رو به سالمندی می‌رود.

با آینده‌پژوهی‌ها، بررسی آمارها و پیش‌بینی‌های آینده، به پدیدهٔ سالمندی بیش از پیش توجه شده است.

جامعه به سالمندی چطور نگاه می‌کند؟

در نگاه اجتماعی، سالمندی با برخی برداشت‌های قالبیِ منفی همراه است. در این نگاه مردم از سالمندی می‌ترسند و در افکار عمومی، این دوره با تنهایی، بیماری، کم‌توانی و بازماندن از کار همراه است. ولی تجربهٔ خود سالمندان همیشه این را تأیید نمی‌کند. برای نمونه، ۶۵ درصد جوانان انتظار دارند در سالمندی تنها باشند، اما تنها ۱۳ درصد سالمندان تنهایی را تجربه می‌کنند.

سالمندان معمولاً به سلامت خود نگاهی مثبت دارند و تنها یک‌سوم آنان وضع سلامتشان را متوسط یا بد گزارش می‌کنند.

با این همه باید گفت سالمندی در حقیقت روندی فرسایشی، طبیعی و ناگزیر است. با مراقبت مناسب و شناخت این روند می‌توان بیماری و ضعف را در این دوره از زندگی به کمترین اندازه رساند و سالمندیِ سالم و بهنجاری را طرح‌ریزی کرد. این همان هدفی است که حوزهٔ سلامت عمومی برای سالمندان دنبال می‌کند: کم کردن ضعف و بیماری و بیشتر کردن سلامت و طول عمر.

عمر اگر خوش گذرد، زندگی نوح کم است

وَر بسختی گذرد، نیم نفس بسیار است

چرا پژوهش دربارهٔ سالمندی لازم است؟

از این رو، پژوهش دربارهٔ این دورهٔ مهم زندگی می‌تواند یکی از اولویت‌های اساسی هر جامعه باشد. دلیل‌های گوناگونی ضرورت پژوهش در زمینهٔ سالمندی را نشان می‌دهد.

چنان‌که گفته شد، امروز با بهتر شدن وضع بهداشت و درمان، کم شدن مرگ‌ومیر و بالا رفتن امید به زندگی، جمعیت سالمندان جهان پیوسته بیشتر می‌شود.

بر پایهٔ آمار سازمان جهانی بهداشت، در سال ۲۰۰۰ سالمندان ۷ درصد کل جمعیت بودند (۶۰۰ میلیون سالمند). پیش‌بینی می‌شود در سال ۲۰۵۰ میلادی سالمندان ۱۶ درصد جمعیتِ آن روزِ جهان (دو میلیارد نفر) باشند.

بر این اساس، رشد جمعیت سالمندان از همهٔ گروه‌های سنی دیگر تندتر است. اکنون حدود دوسوم سالمندان دنیا در کشورهای در حال توسعه، مانند ایران، زندگی می‌کنند و پیش‌بینی می‌شود این رقم در سال ۲۰۵۰ به ۸۰ درصد برسد.

بر پایهٔ سندهای سازمان جهانی بهداشت، به افراد ۶۰ ساله و بالاتر سالمند می‌گویند. کشورهایی که جمعیت سالمندشان بیش از ۷ درصد باشد، در ردهٔ کشورهای دارای جمعیت سالمند جای می‌گیرند. جدول زیر ده کشور سالمند جهان و درصد جمعیت بالای ۶۵ سالِ هر یک را نشان می‌دهد.

کشوردرصد جمعیت بالای ۶۵ سال
ژاپن۲۶٫۴
ایتالیا۲۱٫۷
آلمان۲۱٫۴
فرانسه۱۸٫۷
سوئد۱۸٫۲
انگلستان۱۸٫۱
استرالیا۱۵
آمریکا۱۴٫۷
کرهٔ جنوبی۱۳
چین۹٫۵

جمعیت سالمند ایران

گزارش مرکز آمار ایران نشان می‌دهد جمعیت سالمند ایران در سال ۱۳۵۵ برابر ۳٫۹ درصد جمعیت کشور بوده است. این نسبت با دو برابر شدن، در سال ۱۳۸۵ به ۷٫۳ درصد جمعیت رسیده و در سال ۱۳۹۰ به ۸٫۳ درصد کل جمعیت رسیده است که برابر ۶ میلیون و ۴۳۰ هزار نفر است.

بر پایهٔ گزارش سازمان ملل متحد، شمار سالمندان ایرانی در سال ۲۰۵۰ میلادی به بیش از ۲۶ میلیون نفر (۲۶ درصد کل جمعیتِ آن روزِ ایران) خواهد رسید.

با چنین رشدی در جمعیت سالمند کشور، باید این دوره از زندگی را از جنبه‌های گوناگون بررسی کرد تا به آن نه همچون دورهٔ عجز و کم‌توانی، بلکه همچون دورهٔ آرامش و نیک‌زیستی نگاه شود.

تغییرهای بهنجار در سالمندی

در کل می‌توان گفت سالمندیِ بهنجار را از چند جنبه می‌شود بررسی کرد: جنبهٔ جسمی، جنبهٔ شناختی، جنبهٔ هیجانی و جنبهٔ اجتماعی و رفتاری. آنچه در پی می‌آید تغییرهای جسمی است.

حس‌ها

بینایی: بسیاری از بزرگسالان ممکن است دید خوب و بهنجار داشته باشند، ولی در اواخر دههٔ چهارم و اوایل دههٔ پنجم زندگی ممکن است بینایی افت کند.

شنوایی: نزدیک به ۳۰ درصد سالمندان کم‌شنوایی دارند. آمار نشان می‌دهد در ۲۵ درصد افراد تا ۶۰ سالگی و در ۶۵ درصد افراد تا ۸۰ سالگی شنوایی کم می‌شود.

چشایی و بویایی: روند سالمندی بر بویایی و چشایی هم اثر می‌گذارد. شمار کل جوانه‌های چشایی پس از ۸۰ سالگی کم می‌شود. برخی افراد کم شدن حس بویایی را هم تجربه می‌کنند و این معمولاً به سبب اشکال‌هایی در گیرنده‌های بویایی است.

لامسه: پوست از بدن محافظت می‌کند. تغییرهای پوست در سالمندی، مانند چروک شدن، نازک شدن، خشک شدن و پوسته‌پوسته شدن، فرد را در برابر درد و آسیب حساس می‌کند.

استخوان‌ها و ماهیچه‌ها

قد کوتاه می‌شود، چون دیسک‌های میان مهره‌ها فشرده و ستون فقرات کوتاه می‌شود. وزن مردان تا حدود ۶۰ سالگی و وزن زنان تا حدود ۷۰ سالگی بالا می‌رود و پس از آن کم می‌شود. کم شدن حجم عضله (آتروفی عضلانی) و بیشتر شدن چربی در سالمندان همگانی است.

در نتیجه قدرت عضله‌ها کم می‌شود. کلسیم کم می‌شود و استخوان‌ها شکننده‌تر می‌شوند. مفصل‌ها هم برای سالمندان دشواری‌هایی پدید می‌آورند؛ در واقع آرتروز شایع‌ترین ناراحتی مزمن سالمندان است.

حرکت

با بالا رفتن سن، توانایی انجام رفتارها و حرکت‌های پیچیده از دست می‌رود. انجام فعالیت‌های پیچیده به ظرفیت جسمی و عصبی بستگی دارد و با بالا رفتن سن و کم شدن این ظرفیت‌ها، انتظار می‌رود پیچیدگی رفتار بیشتر از دست برود. مطالعه‌های فراوان نشان داده‌اند که کنترل وضعیت بدن (ژست) با بالا رفتن سن کم می‌شود. این افت در اوایل دههٔ پنجم زندگی آغاز می‌شود و در ادامهٔ زندگی کم‌کم و منظم پیش می‌رود.

تغییرهای جنسی

میل و کارکرد جنسی ممکن است حتی تا دهه‌های هشتم و نهم زندگی در حد طبیعی باشد، ولی دفعات آن (از نظر کمّی و کیفی) کمتر شود. تغییرهای کالبدی (آناتومیک)، کارکردی (فیزیولوژیک) و هورمونی سبب می‌شود هم مردان و هم زنان برای برانگیخته شدن به محرک‌های بیشتر و برای رسیدن به اوج لذت جنسی (ارگاسم) به زمان بیشتری نیاز داشته باشند.