هنوز هیچ روشی ثابت نشده که از آلزایمر و گونه‌های دیگر زوال عقل (دمانس) پیشگیری کند. سن قوی‌ترین عامل خطر شناخته‌شده است و آن را نمی‌شود عوض کرد؛ با این حال زوال عقل پیامد ناگزیر بالا رفتن سن نیست. شواهد نشان می‌دهد با شیوهٔ زندگی سالم، رسیدگی به بیماری‌هایی که خطر را بالا می‌برند و کم کردن عامل‌های محیطی می‌شود خطر افت ذهنی و زوال عقل را کمتر کرد.

زوال عقل حالتی است که بر حافظه، فکر کردن و توانایی انجام کارهای روزمره اثر می‌گذارد و از بیماری‌های گوناگونی می‌آید که به مغز آسیب می‌زنند. آلزایمر رایج‌ترین گونهٔ آن است. زوال عقل ممکن است پس از سکتهٔ مغزی هم پیدا شود.

تصویر کارتونی زن و مردی سالمند که گیج و در فکرند

چه چیزهایی خطر زوال عقل را بیشتر می‌کند؟

سازمان جهانی بهداشت این عامل‌ها را نام می‌برد:

  • وضعیت سلامت: فشار خون بالا، قند خون بالا (دیابت)، اضافه‌وزن و چاقی، افسردگی، کم‌بینایی و کم‌شنوایی، خواب نامناسب، آسیب ضربه‌ای مغز و سکتهٔ مغزی.
  • شیوهٔ زندگی: سیگار کشیدن، مصرف زیان‌بار الکل، کم‌تحرکی، دور افتادن از جمع و تحصیلات کم.
  • محیط: آلودگی هوا.

خطر زوال عقل در طول زندگی روی هم جمع می‌شود و برخی عامل‌ها در دوره‌هایی از زندگی اثر بیشتری دارند.

خدمات سلامت ملی بریتانیا از پژوهشی یاد می‌کند که نتیجه گرفته است با تغییر دادن عامل‌هایی که در دست ماست، می‌شود از حدود ۴ مورد از هر ۱۰ مورد زوال عقل پیشگیری کرد. این برآورد دربارهٔ کل جامعه است. پژوهشگران نمی‌توانند با قطعیت بگویند که این تغییرها یک نفر را از زوال عقل در امان نگه می‌دارد؛ ولی برای سلامتتان خوب است.

در این سال‌ها از کجا شروع کنیم؟

این‌ها کارهایی است که سازمان جهانی بهداشت و مؤسسهٔ ملی سالمندی آمریکا پیشنهاد می‌کنند:

بدن را فعال نگه دارید

فعالیت بدنی به پیشگیری از اضافه‌وزن، بیماری قلبی، سکتهٔ مغزی و فشار خون بالا کمک می‌کند. توصیه این است که در هفته دست‌کم ۱۵۰ دقیقه فعالیت بدنی با شدت متوسط، مثل پیاده‌روی تند، داشته باشید. هنوز ثابت نشده که ورزش از آلزایمر پیشگیری می‌کند، ولی پژوهش‌های آغازین نشان می‌دهد ممکن است خطر افت ذهنی وابسته به سن را کم کند.

فشار خون، قند و چربی خون را زیر نظر داشته باشید

فشار خون بالا به قلب، رگ‌ها و مغز آسیب می‌زند و خطر سکتهٔ مغزی و زوال عقل عروقی را بیشتر می‌کند. درمان فشار خون بالا با دارو و تغییر شیوهٔ زندگی ممکن است خطر زوال عقل را کم کند؛ کنترل فشار خون از امیدوارکننده‌ترین راه‌هایی است که پژوهشگران بررسی کرده‌اند. قند خونِ بالاتر از اندازه هم ممکن است خطر بیماری قلبی، سکته، افت ذهنی و زوال عقل را بیشتر کند. منظم نزد پزشک بروید و بیماری‌های مزمن، مانند کلسترول بالا، را زیر نظر او مدیریت کنید.

به گوش و چشم رسیدگی کنید

کم‌شنوایی با خطر بیشتر زوال عقل ارتباط دارد. پژوهش‌ها نشان داده‌اند کسانی که برای کم‌شنوایی از سمعک یا وسیلهٔ مشابه استفاده می‌کنند، در درازمدت کمتر از کسانی که کم‌شنوایی‌شان اصلاح نشده افت ذهنی پیدا می‌کنند. گوش‌هایتان را از صداهای بلند دور نگه دارید و اگر لازم است از سمعک استفاده کنید. کم‌بینایی هم در فهرست عامل‌های خطر سازمان جهانی بهداشت است.

سیگار نکشید و الکل را کنار بگذارید

کنار گذاشتن سیگار در هر سنی سلامت را بهتر می‌کند و خطر حملهٔ قلبی، سکتهٔ مغزی و بیماری ریه را کم می‌کند. مصرف زیاد الکل ممکن است به زمین خوردن بینجامد و دیابت، فشار خون بالا، سکته و فراموشی را بدتر کند.

تصویر کارتونی زنی که روی کتاب‌ها نشسته و کتاب می‌خواند

ذهن را به کار بگیرید و با دیگران در ارتباط بمانید

کتاب خواندن، بازی‌های فکری، کاردستی یا سرگرمی تازه، یاد گرفتن یک مهارت، کار یا کار داوطلبانه و رفت‌وآمد با دیگران ذهن را فعال نگه می‌دارد. شواهدی هست که تمرین‌های ذهنی ممکن است افت ذهنی وابسته به سن را عقب بیندازد یا کندتر کند، هرچند هنوز روشن نیست که جلوی زوال عقل را می‌گیرد. تنهایی و دور افتادن از جمع با خطر بیشتر افت ذهنی و آلزایمر ارتباط دارد؛ پس با خانواده و دوستان در ارتباط بمانید.

غذای متعادل بخورید و وزن را در اندازهٔ سالم نگه دارید

میوه و سبزی، غلات کامل، گوشت کم‌چرب و ماهی، روغن‌هایی مانند روغن زیتون و لبنیات کم‌چرب را در برنامهٔ غذایی‌تان بگذارید و چربی‌های دیگر و قند را کم کنید. هنوز شواهد کافی نیست که یک رژیم غذایی ویژه را برای پیشگیری از آلزایمر توصیه کنند. اضافه‌وزن و چاقی خطر دیابت و بیماری قلبی را بیشتر می‌کند.

خوب بخوابید

بکوشید هر شب هفت تا هشت ساعت بخوابید. اگر کم یا بد می‌خوابید، با پزشکتان صحبت کنید.

افسردگی را درمان کنید

به نظر می‌رسد افسردگیِ درمان‌نشده خطر زوال عقل را بیشتر می‌کند؛ افسردگی ممکن است بخشی از نشانه‌های خودِ زوال عقل هم باشد. اگر نگران افسردگی در خودتان یا عزیزتان هستید، با پزشک صحبت کنید.

از سر خود مراقبت کنید

برای پیشگیری از زمین خوردن و ضربه به سر، خانه را ایمن کنید و کفشی بپوشید که کف آن نلغزد و پا را خوب نگه دارد. در ماشین کمربند ایمنی ببندید.

کمتر در هوای آلوده بمانید

کم کردن تماس با هوای آلوده از کارهایی است که سازمان جهانی بهداشت نام می‌برد.

آنچه هنوز روشن نیست

هیچ فراورده‌ای نیست که ثابت شده باشد از آلزایمر یا گونه‌های دیگر زوال عقل پیشگیری یا آن را درمان می‌کند. پیش از مصرف هر دارو یا مکملی که چنین وعده‌ای می‌دهد، با پزشکتان مشورت کنید؛ ممکن است ناایمن یا هدر دادن پول باشد یا با درمان‌های دیگرتان تداخل کند.

بهترین راه پیشگیری شاید ترکیبی از چند کار باشد که بسته به خطر هر فرد فرق می‌کند، و پژوهش‌ها دربارهٔ آن ادامه دارد.

تصویر چهرهٔ انسان با پاک‌کنی روی سر؛ نمادی از پاک شدن خاطره‌ها