در پوکی استخوان، استخوان‌ها آن‌قدر ضعیف می‌شوند که با یک زمین خوردن ساده، یا حتی با خم شدن و سرفه، ممکن است بشکنند. شکستگی بیشتر در لگن، مهره‌های ستون فقرات و مچ دست پیش می‌آید. پوکی استخوان را می‌شود با یک آزمایش سریع و بی‌درد پیش از شکستگی پیدا کرد و برای پیشگیری از شکستگی کارهای زیادی از دستتان برمی‌آید.

در استخوان چه می‌گذرد؟

استخوان بافتی زنده است. بدن همیشه بخشی از استخوان کهنه را برمی‌دارد و استخوان تازه جایش می‌سازد. پوکی استخوان وقتی پیش می‌آید که بدن بیش از آنچه می‌سازد استخوان برمی‌دارد. با بالا رفتن سن، از دست رفتن استخوان تندتر و ساخته شدن استخوان تازه کندتر می‌شود.

درون استخوان شبیه لانهٔ زنبور است. در پوکی استخوان، سوراخ‌های این لانه بزرگ‌تر و دیواره‌هایش نازک‌تر می‌شود. پوستهٔ بیرونی استخوان هم نازک‌تر می‌شود. همهٔ این‌ها استخوان را ضعیف‌تر می‌کند.

پوکی استخوان معمولاً تا وقتی استخوانی نشکسته نشانه‌ای ندارد و برای همین به آن «بیماری خاموش» می‌گویند. شکستگی مهره‌ها ممکن است درد شدید کمر، کوتاه شدن قد یا خمیده شدن پشت بیاورد.

چه کسانی بیشتر در خطرند؟

پوکی استخوان در زنان شایع‌تر است، ولی مردان هم، به‌ویژه پس از هفتادسالگی، در خطرند. زنان سفیدپوست و آسیایی بیشتر از دیگران در خطرند. پس از یائسگی، کم شدن هورمون استروژن خطر را بیشتر می‌کند و زنان ممکن است چند سال استخوان را تندتر از دست بدهند. چیزهای دیگری هم خطر را بیشتر می‌کنند:

  • سابقهٔ پوکی استخوان یا شکستگی لگن در پدر یا مادر
  • شکستگی استخوان پس از پنجاه‌سالگی
  • برداشتن تخمدان‌ها با جراحی پیش از یائسگی
  • کلسیم یا ویتامین دیِ کم در برنامهٔ غذایی، و پروتئین ناکافی
  • کم‌تحرکی یا بستری بودن طولانی
  • سیگار کشیدن و نوشیدن زیاد الکل
  • مصرف طولانی برخی داروها؛ از جمله داروهای کورتونی (گلوکوکورتیکوئیدها)
  • جثهٔ کوچک و استخوان‌بندی ظریف
  • برخی بیماری‌ها، مانند روماتیسم مفصلی
  • در مردان، بیماری‌هایی که هورمون تستوسترون را کم می‌کنند

برای آشنایی بیشتر با این عامل‌ها، مطلب چه کسانی بیشتر در خطر پوکی استخوان هستند؟ را بخوانید.

استئوپنی چیست؟

استئوپنی یعنی تراکم استخوانتان کمتر از حد معمول است، ولی هنوز به اندازهٔ پوکی استخوان کم نشده است. استئوپنی پوکی استخوان نیست؛ حالت خفیف‌ترِ کم شدن تراکم استخوان است. اگر نتیجهٔ آزمایشتان این بود، از پزشک بپرسید این نتیجه برای شما چه معنایی دارد.

چه کسانی آزمایش تراکم استخوان بدهند؟

منتظر نمانید که استخوانی بشکند تا از پوکی استخوان باخبر شوید. آزمایش تراکم استخوان سریع و بی‌درد است. در این آزمایش، دستگاهی با مقدار کمی اشعهٔ ایکس تراکم استخوان را، معمولاً در لگن و ستون فقرات، می‌سنجد. نتیجه با استخوان یک بزرگ‌سال جوان و سالم مقایسه می‌شود و عددی به نام «نمرهٔ تی» به دست می‌آید. هرچه این نمره پایین‌تر باشد، خطر شکستگی بیشتر است.

کارگروه خدمات پیشگیری آمریکا این آزمایش را برای این گروه‌ها پیشنهاد می‌کند:

  • همهٔ زنان ۶۵ ساله و بالاتر
  • زنان یائسهٔ کمتر از ۶۵ سال که عامل خطر دارند

این کارگروه برای مردان پیشنهاد همگانی نداده است، چون شواهد را کافی ندانسته است. مردانی که استخوانشان آسان شکسته یا عامل خطر دارند، بهتر است دربارهٔ آزمایش با پزشک صحبت کنند.

چطور از استخوان‌ها مراقبت کنیم؟

  • غذای دارای کلسیم، ویتامین دی و پروتئین بخورید. لبنیات، سبزی‌های برگ‌سبز و ماهی از منبع‌های خوب کلسیم‌اند. مکمل کلسیم یا ویتامین دی را فقط اگر پزشکتان پیشنهاد کرد مصرف کنید.
  • حرکت‌هایی بکنید که وزن بدن روی پاها بیفتد. پیاده‌روی، بالا رفتن از پله و رقص از این دسته‌اند.
  • تمرین قدرتی و تعادلی را هم در برنامه بگذارید. تمرین با وزنهٔ سبک یا کش ورزشی عضله‌ها را قوی می‌کند. تمرین تعادل، مانند تای‌چی، هم از تمرین‌هایی است که برای کم کردن خطر شکستگی پیشنهاد می‌شود.
  • سیگار نکشید و الکل ننوشید. سیگار و نوشیدن زیاد الکل هر دو به استخوان آسیب می‌زنند.

اگر پوکی استخوان دارید، پیش از شروع هر برنامهٔ ورزشی با پزشک یا فیزیوتراپیست صحبت کنید. از ورزش‌های پرضربه و فعالیت‌هایی که خطر زمین خوردن دارند پرهیز کنید. حرکت‌هایی که کمر را می‌پیچانند یا از کمر به جلو خم می‌کنند، مانند دراز و نشست و رساندن دست به انگشتان پا، هم ممکن است به شکستگی بینجامند. فیزیوتراپیست می‌تواند تمرین‌های مناسب برای قوی کردن کمر و راه‌های ایمنِ انجام کارهای روزانه را یادتان بدهد.

درمان پوکی استخوان چیست؟

هدف درمان این است که از دست رفتن استخوان کند یا متوقف شود و از شکستگی پیشگیری شود. غذای مناسب و ورزش منظم در درمان هم به کار می‌آیند. اگر استخوان زیادی از دست داده باشید، این‌ها ممکن است به‌تنهایی بس نباشد و پزشک دارو هم پیشنهاد کند. برخی داروها از دست رفتن استخوان را کند می‌کنند و برخی دیگر به ساخته شدن استخوان تازه کمک می‌کنند. اینکه کدام درمان برایتان مناسب است، به نتیجهٔ آزمایش، سن و وضع سلامتتان بستگی دارد و با پزشک دربارهٔ آن تصمیم می‌گیرید.

چطور از شکستگی جلوگیری کنیم؟

وقتی استخوان‌ها ضعیف‌اند، یک زمین خوردن ساده ممکن است به شکستگی و بستری شدن بینجامد. شکستگی لگن به جراحی نیاز دارد و بهبودش چند هفته تا چند ماه طول می‌کشد. پس پیشگیری از زمین خوردن بخش مهمی از مراقبت از استخوان‌هاست: کف اتاق‌ها را از وسایل اضافه خالی کنید، شب‌ها نور کافی داشته باشید، در حمام دستگیره بگذارید، کفش اندازه با کف نلغز بپوشید، چشم‌هایتان را هر سال معاینه کنید و از پزشک بپرسید داروهایتان خواب‌آلودگی یا بی‌تعادلی نمی‌آورند. نکته‌های بیشتر را در مطلب پیشگیری از زمین خوردن بخوانید.