پوکی استخوان بیماری‌ای است که در آن استخوان‌هایتان پوک، ضعیف و شکننده می‌شود و در نتیجه احتمال شکستگی خودبه‌خودیِ استخوان بالا می‌رود. پوکی استخوان بیماری‌ای نادیدنی است و تا وقتی استخوانی نشکند، نشانه‌ای از خود بروز نمی‌دهد.

در کسی که این بیماری را دارد، یک افتادن ساده از بلندیِ کم، یک چرخش ناگهانی، خم و راست شدنِ سریع یا حتی افتادن در یک چالهٔ کوچک می‌تواند استخوان را بشکند.

تصویر کارتونی مرد سالمند در حال افتادن با عصا

شکستگی بیشتر کجا رخ می‌دهد و چقدر شایع است؟

بیشترِ شکستگی‌های مربوط به پوکی استخوان در لگن، ستون مهره‌ها، مچ یا بالای بازو رخ می‌دهد. در جهان، در میان افراد بالای ۵۰ سال، از هر سه زن یک نفر و از هر پنج مرد یک نفر این بیماری را دارد.

بیماری‌ای با پیامدهای جدی

پوکی استخوان بیماری بی‌دردی است، ولی شکستگی‌هایی که از آن پیش می‌آید می‌تواند زندگی را به‌طور جدی تغییر دهد. وقتی پوکی استخوان بر ستون فقرات اثر بگذارد، بیشترِ وقت‌ها به درد، کاهش وزن و قوز پشت می‌انجامد.

درد و رنجِ شکستگی‌ها می‌تواند بر زندگی کسی که این بیماری را دارد اثر بگذارد. وابسته شدن به مراقب، کم شدن فعالیت‌های روزمره و سرانجام افسردگی، شایع‌ترینِ این اثرهاست.

در افراد شاغل، شکستگی روزهای کاری زیادی را از بین می‌برد و در برخی حرفه‌ها ادامهٔ کار را مختل می‌کند. ۳۳ درصد از بیمارانی که به دلیل پوکی استخوان لگنشان می‌شکند، در یک سالِ پس از آن کاملاً وابسته می‌شوند یا در سرای سالمندان ساکن می‌شوند و ۲۰ تا ۲۴ درصد از این افراد در همان سال فوت می‌کنند.

در کسی که پوکی استخوان دارد، یک شکستگی می‌تواند پی‌درپی (مانند دومینو) به شکستگی‌های متعدد بعدی بینجامد.

مقایسهٔ استخوان سالم زن جوان و استخوان متخلخل زن سالمند

در چه سنی خطر بیشتر است؟

افراد بالای ۶۰ سال بیشتر از دیگران در معرض پوکی استخوان هستند. این به آن معنا نیست که افراد کم‌سن‌تر در خطر این بیماری نیستند.

در زنان، شروع یائسگی آغازگر ضعف استخوان‌هاست. به همین دلیل بانوان باید از جوانی به فکر حفظ تراکم و سلامت استخوان‌هایشان باشند.

اصلی‌ترین عامل‌های خطر

اصلی‌ترین عامل‌های خطر پوکی استخوان یا شکستگی‌های ناشی از آن این‌هاست:

  • بیماری‌هایی مانند روماتیسم مفصلی، دیابت، سرطان پستان یا پروستات، یا بیماری‌های گوارشی
  • استفادهٔ درازمدت از داروهای گلوکوکورتیکوئید مانند هیدروکورتیزون
  • کوتاه شدن قد، حتی تا ۴ سانتی‌متر
  • شکستگی استخوان پس از ۵۰سالگی
  • شیوهٔ زندگی کم‌تحرک و بدون فعالیت بدنی
  • کم‌وزن بودن (شاخص تودهٔ بدنی زیر ۱۹)
  • سیگار کشیدن یا نوشیدن الکل
  • یائسگی زودرس
  • سابقهٔ شکستگی لگن یا پوکی استخوان در پدر یا مادر
  • مصرف کم کلسیم و دوریِ زیاد از آفتاب

پوکی استخوان چطور تشخیص داده می‌شود؟

سنجش سلامت استخوان، که معمولاً میزان خطر شکستگی استخوان را هم در بر دارد، تعیین می‌کند که شما تا چه اندازه در معرض خطر پوکی استخوان هستید. پزشک بر پایهٔ نتیجهٔ این سنجش و سن و وضع شما تعیین می‌کند که آیا به سنجش تراکم استخوان (BMD) هم نیاز دارید یا نه.

رایج‌ترین روش برای تعیین تراکم استخوان، اسکن تراکم استخوان یا سنجش میزان جذب اشعهٔ ایکس است. در این اسکنِ سریع و کمتر تهاجمی، تراکم استخوان در لگن و ستون فقرات ارزیابی می‌شود.

نتیجهٔ این سنجش نشان می‌دهد که تا چه اندازه پوکی استخوان دارید یا در معرض آن هستید. اگر نتیجهٔ سنجش تراکم استخوانتان پوکی استخوان را نشان دهد، یعنی در معرض خطر جدی شکستگی هستید.

تصویر کارتونی ستون فقرات و پزشکان در آزمایشگاه

آیا پوکی استخوان درمان‌پذیر است؟

بیمارانی که خطر شکستگیِ ناشی از پوکی استخوان در آن‌ها بالاست، می‌توانند با درمان دارویی مناسب این خطر را کم کنند. امروز گزینه‌های درمانی بسیاری برای پوکی استخوان هست. البته نوع درمان به وضع هر فرد و اندازهٔ بیماری او بستگی دارد.

بر پایهٔ آمار، درمان می‌تواند خطر شکستگی لگن را تا ۴۰ درصد، شکستگی مهره‌ها را ۳۰ تا ۷۰ درصد و شکستگی‌های غیرمهره‌ای را ۳۰ تا ۴۰ درصد کم کند.

پزشک ممکن است برایتان مکمل «کلسیم» یا «ویتامین دی» تجویز کند. همچنین ممکن است ورزش‌های خاصی برای تقویت عضله‌ها و حفظ استخوان‌ها تجویز شود که در همان حال تعادلتان را هم بهتر می‌کند. افزون بر این‌ها باید یاد بگیرید چگونه خانه‌تان را ایمن کنید تا با خطر زمین خوردن روبه‌رو نشوید.

بنا بر اعلام دانشگاه علوم پزشکی تهران، توجه کنید که داروهای درمان پوکی استخوان هم مانند همهٔ داروها باید طبق دستور پزشک مصرف شوند.

تصویر کارتونی بیمار و پزشک کنار دستگاه تصویربرداری استخوان

اگر پوکی استخوان دارید، چطور از خودتان مراقبت کنید

کسانی که پوکی استخوان دارند باید این نکته‌های خودمراقبتی را رعایت کنند:

  • از سیگار کشیدن و نوشیدن الکل بپرهیزید.
  • همواره بکوشید در برنامهٔ غذایی‌تان به اندازهٔ کافی کلسیم و پروتئین باشد.
  • سه بار در هفته و هر بار ۳۰ تا ۴۰ دقیقه فعالیت بدنی مناسب، مانند پیاده‌روی، داشته باشید. تمرین با وزنه و تمرین‌های هوازی هم می‌تواند سودمند باشد.
  • در کنار مصرف مکمل «ویتامین دی» بکوشید زمان بیشتری را بیرون از خانه و زیر تابش خورشید بمانید.