اینهمه واژه برای یک معنا
تقریباً میشود گفت این واژهها یک معنا دارند و آن، گذشتن از سن جوانی است:
سالمند، کلانسال، مسن، بزاد برآمده، بزرگسال، سالدار، سالدیده، سالخورده، پیر، جاافتاده، زال، کهنسال، معمّر، جهاندیده، مجرّب
واژههای ناب و فراوان دیگری هم هست که میشود در فرهنگهای لغت فارسی پیدا کرد.
معنی واژهٔ «معمّر» را «بسیار سالمند» گفتهاند. این با معنی واژهٔ «شیخ»، که به کسی میگفتند مویش سپید شده است، بسیار فرق دارد و به تفسیرهای بهرأی نیاز دارد.
در روزگار قدیم که امید به زندگی به پنجاه سال هم نمیرسید، همه را «شیخ» خطاب میکردند؛ یعنی کسی که سنش از پنجاه تا پایان عمر باشد.
در این دوره و زمانه، امید به زندگی نسبت به آن روزگار نزدیک به دو برابر شده و بسیار بالا رفته است و به لطف خدا روزبهروز هم بیشتر میشود. به باور من، امروز نمیشود همه را با یک واژه صدا کرد. خوشبختانه فرهنگ قوی و غنی ما سرشار از واژههایی است که میشود درست به کارشان برد؛ هرچند من معتقدم هم میشود واژهٔ تازه افزود و هم میشود واژههای گذشته را روشنتر بیان کرد.
معنی واژهها از همان روزگار گذشته مانده است و حتی در این زمانه زشتی پیدا کرده است. برای نمونه، واژهٔ «سالمند» بهتنهایی راه خوبی برای توصیف کسی است که سنی از او گذشته. این واژه معناهای مثبت و نیکویی دارد، اما به همان اندازه در ذهنها معنای منفی هم بر جا گذاشته است.
کارمند قدیمی یک شرکت یا قدیمیترین بازیکن یک تیم ورزشی، در جایگاه فردی باتجربه و ارشد، مورد احترام همه است؛ حتی مدیران تازهٔ شرکت. اما آیا خود او در آن شرکت احساس سالمندی میکند؟ آیا این نشانهای بد و منفی است؟ بزرگسال و سالمند هم در میان مردم همینگونه است. او ارزشی دارد که بسیاری از آدمها، متأسفانه، آرزوی رسیدن به آن را با خود از این دنیا میبرند.
باید مراقب باشیم که هیچ فرد مسنتری را سالمند فرض نکنیم؛ ممکن است برخی از آنان حتی در سن بسیار بالا هم خود را سالمند تصور نکنند.
از زاویهای دیگر
اما این را میشود از زاویهٔ دیگری هم دید. خودِ آن بزرگسال، خودش و همسنهایش را چه مینامد؟ در جامعه آنان را چه باید بنامیم؟
همه میدانیم که برخی واژهها، مانند «سالمند»، برای قانونگذاری و مرزبندی سنی قرارداد شدهاند و چارهای هم جز این نیست. ما از کودکی، با گذشتن هر سال از عمرمان، ناراحت میشویم که چرا باید کوچکتر صدایمان کنند؛ یا میخواهیم نوجوانی را هرچه زودتر و با افتخار به جوانی تحویل دهیم. آیا میشود به همین شکل از جوانی و میانسالی هم با افتخار گذشت، خود را آدمی مجرّب و کارکشته دانست و با نام دورهای به نام سالمندی خطاب کرد؟
«کودتای» یک سالمند
کارلوس سن خوان، اسپانیایی هفتادساله، بهتازگی «کودتایی» خارقالعاده کرده است. او چهار ماه پیش طوماری به راه انداخت در اعتراض به اینکه بانکها با بستن شعبهها و اینترنتی کردن کارهای ضروری بانکی، مشتریان مسنتر را کنار میگذارند. این کارزار در سایت Change.org نزدیک به ۶۵۰ هزار امضا گرد آورد، با شعاری بهیادماندنی: «من یک سالمند هستم، نه یک احمق».
نزدیک به دو ماه پیش و در پی همین کارزار، مقامهای اسپانیا و انجمنهای بانکی طرحی ۱۰ مادهای منتشر کردند که قانون پشتیبان آن است، تا تضمین شود با سالمندان «رفتار شخصی، انسانی و با کیفیت بالا» میشود. موفقیت سن خوان زنگ خطری است برای هر مؤسسه و ساختاری که گمان میکند میتواند برنامههایی بسازد که درخور گروهی از جامعه نیست.
چند هفته بعد که این کارزار فراگیر شد، سالمندان بسیاری به آن پیوستند و گفتند: ما در ناامیدی سن خوان شریکیم. مشتریان مسنتر از این آسیب میبینند که سازمانها در همدلی، در فراگیر بودن و، مهمتر از همه، در راهبردشان برای مشتری شکست خوردهاند.
پس من بهروشنی میگویم: اگر همهٔ کسانی که در سن سالمندیاند، سنی که قانون کشور عزیزمان ایران آن را از شصتوپنجسالگی تعریف کرده است، خود را سالمند بدانند و خواستههای برحق و قانونیشان را مطالبه کنند، بسیاری از مشکلهایشان حل میشود و میتوانند از دوران زیبای سالمندی نهایت بهره را ببرند.
آیندهنگری
خوشبختانه امید به زندگی هر لحظه بیشتر میشود و میانگین عمر آدمی رو به افزایش است. اما متأسفانه همزمان که جمعیت سالمند میشود، به همان نسبت برای سالمندان امکانات در نظر گرفته نمیشود.
فرض کنید همین حالا سالمندانی هستند که از قضا نمیتوانند به بانک بروند و آموزشهای عمومیِ سایتها و راهنماهای بانکی هم مناسبشان نیست. آنان چگونه باید از برنامههای بانکی (اپلیکیشن) استفاده کنند و امنیتشان چه میشود؟ دنیای دیجیتالی را که برای همه فراگیر شده است، چقدر برای سالمندان آماده کردهایم؟
ما میگوییم باید برای اینها کار کنیم و البته مطالبه کنیم. تازه این از ابتداییترین و سادهترین مشکلهاست. اگر به خدمات بیمارستانها، قانون ممنوعیت کار بازنشستگان، وصیتنامه و ارث، قانونهای سازمانهای بیمه و مانند اینها برسیم، خواهیم دید چه مشکلهای بزرگی سر راه سالمندان است.
اینجاست که کسبوکارها نشان میدهند آیندهنگری راهبردی ندارند. طرحی که با پیگیری سن خوان در بانکهای اسپانیا به اجرا درآمده است، نشان میدهد چه باید کرد. در این طرح وعده داده شده است که شعبهها در ساعتهای معینی رسیدگی ویژه به مشتریان مسن را در اولویت بگذارند، خطهای تلفن ویژه به آنان اختصاص دهند، ابزارهای دیجیتالِ در دسترسِ این سن را تضمین کنند و آموزش سالمندان و البته آموزش کارکنان خود برای برخورد با سالمندان را بهتر کنند.
چه باید کرد؟
من میگویم همهٔ دوستداران سالمندان و بهویژه خود سالمندان، با پذیرفتن اینکه به سن سالمندی رسیدهاند، نه به پایان عمر، باید با هم دست به کار شویم، پیشنویسهایی برای قانونگذاران، سازمانها و شرکتها آماده کنیم و بر پایهٔ قانون مطالبه کنیم.
بهمرور خواهیم دید که همه چیز بهتر از پیش میشود. مگر نه اینکه همهٔ شرکتها و مؤسسههای بزرگ و توانمند، افراد مجرّب را به مشاوره میگیرند؟ حال در نظر بگیرید که اینجا خودِ سالمندانِ باتجربه و گرانقدرند که میخواهند برای خودشان کار کنند.
مشتریان سالمند از قانونهای خشک سازمانها و از اینکه در نظر گرفته نمیشوند آسیب میبینند. متأسفانه دیدیم که چون نتوانستند برای جوانان شغل پدید آورند، قانون منع کار سالمندان را تصویب کردند و این ضربهای مهلک به سالمندان بود.
آمارها میگوید اکنون حدود ۱۰ درصد جمعیت کشور سالمندند و این نسبت به ۴۰ سال پیش ۲ برابر شده است. این در حالی است که ۲ برابر شدنِ بعدیِ جمعیت سالمند، یعنی رسیدن از ۱۰ به ۲۰ درصد، فقط ۲۰ سال طول خواهد کشید.
یا اینکه در سی سال آینده یکپنجم جمعیت جهان و یکسوم جمعیت ایران سالمند خواهد شد. آیا ما برای ورود به چنین وضع فراگیری آمادگی داریم؟ آیا باید بنشینیم و ببینیم سازمانهای دولتی چه میکنند؟
قطعاً پاسخ «نه» است. ما باید خودمان تلاش کنیم و آینده را زودتر، آنگونه که قانون اجازه داده و برای سالمندان مناسب است، برای خودمان رقم بزنیم.
این یک شروع است. کسبوکارهای باهوش باید از فرصتی که به دست آمده بهره بگیرند، راهبرد مناسب آماده کنند و سرمایهگذاری در این بازار را آغاز کنند. آنان که امروز شروع میکنند قطعاً موفقترینهای آینده خواهند بود. آنها باید به این کار همچون سرمایهگذاری در بازاری رو به رشد فکر کنند.
