اختلال تعادل (مشکل تعادل) حالتی است که در آن احساس ناپایداری یا سرگیجه می‌کنید؛ انگار خودتان یا اتاق می‌چرخید، شناورید، یا هنگام راه رفتن ممکن است بیفتید. خطر این اختلال‌ها با بالا رفتن سن بیشتر می‌شود. اختلال تعادل از علت‌های شایع زمین خوردن و آسیب‌هایی مثل شکستگی لگن است. بیشتر وقت‌ها ریشه‌اش در گوش داخلی است و درمان علت اغلب تعادل را هم بهتر می‌کند؛ برای همین بهتر است آن را با پزشک در میان بگذارید.

بدن تعادل را چطور نگه می‌دارد؟

تعادل به پیام‌هایی وابسته است که از چشم‌ها، گوش داخلی و حسگرهای عضله و لمس در پاها به مغز می‌رسد. بخشی از گوش داخلی که کارش تعادل است «دستگاه دهلیزی» نام دارد و به آن هزارتو (لابیرنت) هم می‌گویند. وقتی این پیام‌ها درست نرسند، سرگیجه یا احساس چرخش پیدا می‌شود. اگر ضعف عضله، لرزش یا سفتی بدن هم در کار باشد، برگرداندن تعادل سخت‌تر و خطر زمین خوردن بیشتر می‌شود.

نماد افتادن فرد روی زمین

نشانه‌های اختلال تعادل چیست؟

  • سرگیجه یا احساس چرخیدن خودتان یا اتاق
  • احساس افتادن، یا زمین خوردن
  • ناپایداری هنگام راه رفتن
  • سبکی سر، حالت ضعف یا احساس شناور بودن
  • تاری دید
  • گیجی، یا گم کردن زمان و مکان

گاهی حالت تهوع، استفراغ، اسهال، تغییر ضربان قلب و فشار خون، و ترس یا اضطراب هم همراه آن است. نشانه‌ها ممکن است کوتاه باشند یا مدت زیادی بمانند، و اگر بمانند ممکن است خستگی و افسردگی بیاورند.

چرا تعادل به‌هم می‌خورد؟

شایع‌ترین ریشهٔ اختلال تعادل گوش داخلی است. بسیاری از این اختلال‌ها ناگهانی و بدون علت روشن شروع می‌شوند. علت‌های شناخته‌شده این‌هاست:

  • برخی داروها
  • عفونت گوش
  • ضربه به سر
  • هر چیزی که بر گوش داخلی یا مغز اثر بگذارد
  • فشار خون پایین، به‌ویژه وقتی تند از جا بلند می‌شوید
  • ناراحتی‌های اسکلتی یا بینایی، مثل ورم مفصل (آرتریت) یا ناهماهنگی عضله‌های چشم
  • ناراحتی قلب یا گردش خون

اختلال تعادل گاهی نشانهٔ بیماری دیگری مثل عفونت گوش یا سکتهٔ مغزی است؛ این هم دلیل دیگری است که آن را به پزشک بگویید.

چند اختلال شایع گوش داخلی

  • سرگیجهٔ وضعیتی خوش‌خیم: سرگیجهٔ کوتاه و شدید که با حرکت‌های خاص سر پیدا می‌شود؛ مثل خم شدن، بالا نگاه کردن یا غلت زدن در رختخواب. ممکن است پس از ضربه به سر یا با بالا رفتن سن پیش بیاید.
  • لابیرنتیت: عفونت یا التهاب گوش داخلی که سرگیجه و به‌هم خوردن تعادل می‌آورد و اغلب پس از عفونت تنفسی مثل آنفلوآنزا پیدا می‌شود.
  • بیماری منیر: حمله‌های سرگیجه همراه با کم‌شنوایی، وزوز گوش و احساس پری در گوش. علتش شناخته نیست.
  • التهاب عصب دهلیزی: التهاب عصب تعادل که اغلب از ویروس است و بیشتر سرگیجه می‌آورد.

اگر فکر می‌کنید از داروست

سرگیجه‌ای که پس از شروع یک داروی تازه پیدا می‌شود ممکن است اثر ناخواستهٔ همان دارو باشد. این را به پزشکتان بگویید. پزشک بررسی می‌کند که آیا دارو یا بیماری دیگری علت است و اگر لازم باشد دارو را تغییر می‌دهد. تصمیم دربارهٔ تغییر دارو با پزشک است.

پزشک چطور علت را پیدا می‌کند؟

پیدا کردن علت اختلال تعادل همیشه آسان نیست. پزشک ممکن است شما را نزد متخصص گوش و حلق و بینی و شنوایی‌شناس بفرستد. شاید آزمون شنوایی، آزمایش خون، بررسی حرکت چشم‌ها، تصویربرداری از سر و مغز یا آزمون‌های تعادل لازم شود. گاهی چند آزمون لازم است.

پیش از رفتن نزد پزشک این‌ها را یادداشت کنید:

  • سرگیجه چه حسی دارد، با حرکت می‌آید یا در حال سکون، و چه چیزی آن را بهتر می‌کند.
  • آیا کم‌شنوایی، وزوز گوش، احساس فشار در گوش یا سردرد هم دارید.
  • هر چند وقت یک بار پیش می‌آید و چقدر طول می‌کشد.
  • آیا زمین خورده‌اید؛ کی، کجا و چند بار.
  • همهٔ داروها، مکمل‌ها و فراورده‌های گیاهی که مصرف می‌کنید، با مقدار و دفعه‌های مصرف.

درمان چیست؟

پزشک نخست بررسی می‌کند که آیا بیماری دیگر یا دارویی علت است و همان را درمان می‌کند. درمان بیماری زمینه‌ای اغلب به تعادل هم کمک می‌کند. ادامهٔ درمان به علت بستگی دارد:

  • در سرگیجهٔ وضعیتی خوش‌خیم، درمانگر با چند حرکت سادهٔ سر (مثل مانور اپلی) آن را درمان می‌کند. گاهی یک جلسه کافی است و گاهی چند جلسه لازم می‌شود.
  • در بیماری منیر، تغییر در برنامهٔ غذایی و ترک سیگار کمک می‌کند و پزشک ممکن است دارو تجویز کند. داروهای ضدسرگیجه و ضدتهوع ممکن است خواب‌آلودگی بیاورند.
  • برخی افراد سرگیجه‌شان کاملاً از بین نمی‌رود. درمانگر توان‌بخشی دهلیزی برای آنان برنامهٔ تمرینی ویژهٔ خودشان را می‌چیند.

وقتی سرگیجه می‌آید چه کنید؟

  • دراز بکشید تا سرگیجه بگذرد، سپس آهسته بلند شوید.
  • آرام و با احتیاط حرکت کنید و استراحت کنید.
  • مایعات فراوان، به‌ویژه آب، بنوشید.
  • از قهوه، سیگار و الکل دوری کنید.
  • ناگهان خم نشوید و پس از نشستن یا دراز کشیدن تند بلند نشوید.
  • تا وقتی سرگیجه دارید رانندگی نکنید و از نردبان بالا نروید.

اگر سرگیجه با بلند شدن یا تغییر وضعیت بدن می‌آید، ممکن است از افت فشار خون هنگام ایستادن باشد. در این حالت از رختخواب پله‌پله بلند شوید: نخست بنشینید و سپس بایستید. مدت طولانی بی‌حرکت نایستید و ننشینید، وعده‌های غذا را کوچک‌تر و پرشمارتر کنید و آب بیشتری بنوشید.

چطور خطر زمین خوردن را کم کنید؟

  • از پزشک بپرسید آیا رانندگی برایتان بی‌خطر است.
  • در پله، حمام و هنگام ورزش بیشتر احتیاط کنید.
  • در تاریکی راه نروید.
  • بیرون از خانه کفش بی‌پاشنه یا کفش پیاده‌روی بپوشید.
  • اگر لازم است از عصا یا واکر کمک بگیرید.
  • در خانه و محل کار تغییرهایی بدهید؛ مثلاً نردهٔ دستی نصب کنید.