وضع عمومی سالمندان در هر جامعه به چگونگی روابط فرهنگی، تربیتی و اجتماعی آن جامعه بستگی دارد و از جامعه‌ای به جامعهٔ دیگر فرق می‌کند. برای نمونه، دربارهٔ بدرفتاری با سالمندان نمی‌توان گفت جامعه‌ای هست که در آن با سالمندان بدرفتاری نشود؛ ولی می‌توان گفت اندازهٔ آن در جامعه‌ها با هم فرق دارد و به شکل‌های گوناگون دیده می‌شود.

نمونه‌های خشونت و بی‌حرمتی به سالمندان در جامعه‌های پیشرفته و در حال توسعه با هم فرق دارد. البته این اتفاق در جامعه‌های اسلامی، به سبب آموزه‌های دینی و اعتقادی، کمتر رخ می‌دهد و حرمت نهادن به سالمندان، چه در خانواده و چه در جامعه، همچنان وظیفه‌ای انسانی شمرده و رعایت می‌شود.

دو نفر پشت میز کار با کامپیوتر و گیاه

بی‌حرمتی از کجا می‌آید؟

یکی از علت‌های خشونت و بی‌حرمتی به سالمندان، کمبود فرهنگ‌سازی است؛ به‌ویژه دربارهٔ اینکه با سالمندان چگونه رفتار کنیم و با خلق‌وخویشان چطور کنار بیاییم. وقتی اطرافیان سالمند او را نمی‌شناسند و ریشهٔ ناآرامی، افسردگی و بی‌میلی یا بی‌ارادگی او را، حتی در کارهای ابتدایی خودش، نمی‌جویند، در برخی خانواده‌ها تحمل اطرافیان کم می‌شود.

فرهنگ‌سازی چگونه شدنی است؟

همهٔ مردم‌شناسان و فرهنگ‌شناسان بر این باورند که فرهنگ‌سازی یک‌شبه به دست نمی‌آید و برای آن باید بسترسازی کرد و آموزش داد. برای نمونه، قدرشناسی عاطفی، معنوی و مادی از سالمندان در خانواده، یا دیدار مشتاقانه با سالمند در سرای سالمندان، می‌تواند به معنای نگه داشتن فرهنگی باشد که پدید آمده است، یا فرهنگ‌سازی برای توجه به سالمندان.

این کارها می‌تواند نماد سپاس بستگان از مادران و پدران باشد؛ برای همهٔ زحمت‌ها، حمایت‌ها، راهنمایی‌ها، صبوری‌ها، همراهی‌ها و مانند این‌ها در سال‌های کودکی تا بزرگسالی ما.

سالمندی پویا یعنی چه؟

در جهان امروز نگاه غالب به سالمندان، نگاه به سرمایهٔ انسانی است و رویکرد مناسب به پدیدهٔ سالمندی، توجه به «سالمندی پویا» است. بی‌گمان با گذشت زمان توانمندی‌های جسمی سالمندان کم می‌شود، ولی هم‌زمان تجربه، خرد و اثرگذاری اجتماعی‌شان بیشتر می‌شود. از این رو کارکردهای سالمندان با گذشت زمان کم نمی‌شود، بلکه شکلش عوض می‌شود.

سالمندی را می‌توان فصل انتقال تجربه‌ها و آموخته‌ها به نسل دیگر نامید؛ آموخته‌هایی از فراز و فرودها و پیچ‌وخم‌های سال‌های زندگی شخصی. سالمندی فصل بهره بردن از هر آنچه خودِ سالمند اندوخته است نیز هست. در چنین وضعی لازم است فرزندان و اطرافیان و حتی سازمان‌های اجتماعی و فرهنگی، پشتیبان و سامان‌دهندهٔ انتقال تجربه‌ها و آموخته‌های سالمندان باشند.

آنچه باید به نسل امروز یادآوری شود

در پایان، جا دارد از نوع رویکرد تدریجی جامعه به سالمندان و بی‌توجهی به خلق‌وخوی این سال‌ها ابراز نگرانی کرد. باید در قالب برنامه‌های گوناگون، با تأکید بر ارزش نهادن به تلاش و فداکاری سالمندان، ضرورت توجه دوچندان به آنان را به نسل امروز جامعه یادآوری کرد.