سکتهٔ مغزی، درست مانند سکتهٔ قلبی، جدی است و احتمال آن در سالمندی بیشتر است. پس مهم است که نشانه‌هایش را بشناسید، و اگر گمان می‌کنید کسی دچار آن شده است باید سریع عمل کنید. سکتهٔ مغزی در بیشتر جاهای دنیا چهارمین عامل اصلی مرگ است و در درازمدت بیش از هر بیماری دیگری کم‌توانی‌های جدی به جا می‌گذارد. سالمندان بیشتر در معرض خطر آن هستند. شما می‌توانید از همین حالا برای کم کردن احتمال این سکته قدم بردارید.

تصویر سه‌بعدی مغز درخشان با دست روی سر

نشانه‌های سکته را بشناسید

دانستن نشانه‌های سکتهٔ مغزی و سریع عمل کردن می‌تواند بیمار را از مرگ حتمی نجات دهد. نشانه‌های سکته این‌هاست:

  • بی‌حسی یا ضعف ناگهانی در صورت، بازو یا پا، به‌ویژه در یک طرف بدن.
  • گیجی ناگهانی، یا دشواری در حرف زدن یا فهمیدن.
  • دشواری ناگهانی در دیدن با یک چشم یا هر دو چشم.
  • سرگیجهٔ ناگهانی، از دست رفتن تعادل یا هماهنگی، یا دشواری در راه رفتن.
  • سردرد شدیدِ ناگهانی و بی‌دلیل.

نشانه‌های خطر دیگری که ممکن است پیش بیاید ضعف بینایی، خواب‌آلودگی و حالت تهوع یا استفراغ است. در سکتهٔ مغزی سرعت بسیار مهم است.

سکتهٔ مغزی چیست؟

سکتهٔ مغزی وقتی پیش می‌آید که چیزی در گردش خون مغز تغییر کند. خون اکسیژن و مواد مغذی را به سلول‌های مغز می‌رساند. اگر خون به بخشی از مغز نرسد، سلول‌هایی که اکسیژن کافی نمی‌گیرند آسیب می‌بینند و سرانجام می‌میرند. اگر سلول‌های مغز فقط مدت کوتاهی بی‌اکسیژن بمانند، گاهی ترمیم می‌شوند. ولی سلول‌هایی که مرده‌اند دوباره زنده نمی‌شوند. به همین دلیل، کسی که سکته کرده ممکن است در حرف زدن، فکر کردن و راه رفتن دشواری داشته باشد.

سکته چند نوع است؟

سکتهٔ مغزی دو نوع است. شایع‌ترین نوع آن سکتهٔ ایسکمیک است. این نوع وقتی پیش می‌آید که خون لخته شود یا رگی که به مغز می‌رود، یعنی سرخرگ (شریان)، تنگ شود. این باعث می‌شود خون به بخش‌های دیگر مغز نرسد و جلوی رسیدن اکسیژن و مواد مغذی لازم به سلول‌های مغز را می‌گیرد. بسته شدن رگ در سکتهٔ ایسکمیک سه علت دارد:

  • لخته‌ای در رگ خونی مغز یا گردن درست می‌شود؛ به این ترومبوز می‌گویند.
  • لخته‌ای از جای دیگری از بدن، مانند قلب یا گردن، حرکت می‌کند؛ به این آمبولی می‌گویند.
  • سرخرگی در مغز به‌شدت باریک می‌شود (تنگی)، چون رسوب‌های چربی به دیوارهٔ رگ‌ها چسبیده است.

در نوع عمدهٔ دوم، رگی پاره می‌شود و در مغز خونریزی می‌کند. این پارگی رگ هم رسیدن اکسیژن و مواد مغذی به سلول‌های مغز را متوقف می‌کند.

وقتی نشانه‌ها زود از بین می‌رود

گاهی نشانه‌های سکته فقط چند دقیقه می‌ماند و بعد از بین می‌رود. این می‌تواند حملهٔ ایسکمیک گذرا باشد که به آن حملهٔ کوچک هم می‌گویند. حملهٔ ایسکمیک گذرا یک وضعیت اورژانسی است و باید فوراً کمک پزشکی بگیرید. اگر این حمله زود درمان نشود، ممکن است در چند ساعت یا چند روز پس از آن، سکتهٔ اصلی و کم‌توان‌کننده از راه برسد.

چطور خطر سکته را کم کنیم؟

برخی از عوامل خطر سکتهٔ مغزی، مانند سن، نژاد و سابقهٔ خانوادگی، قابل کنترل نیست. ولی می‌توانید تغییرهایی بدهید که خطر سکتهٔ مغزی کم شود. دربارهٔ کارهایی که می‌توانید بکنید با پزشکتان صحبت کنید. حتی اگر کاملاً سالم هستید، به این پیشنهادها توجه کنید:

  • فشار خونتان را کنترل کنید. فشار خونتان را زودبه‌زود اندازه بگیرید. اگر بالاست، توصیه‌های پزشکتان را برای پایین آوردن آن دنبال کنید. درمان فشار خون بالا خطر سکتهٔ مغزی و بیماری‌های قلبی را کم می‌کند.
  • سیگار نکشید. سیگار کشیدن خطر سکته را بیشتر می‌کند. برای ترک سیگار هیچ‌وقت دیر نیست.
  • کلسترولتان را کنترل کنید. اگر کلسترولتان بالاست، برای پایین آوردن آن با پزشکتان صحبت کنید. کلسترول نوعی چربی در خون است و می‌تواند روی دیوارهٔ سرخرگ‌هایتان جمع شود. با گذشت زمان، این می‌تواند راه خون را ببندد و به سکتهٔ مغزی بینجامد.
  • دیابتتان را کنترل کنید. دیابتِ درمان‌نشده می‌تواند به رگ‌های خونی آسیب بزند و به تنگی رگ‌ها و سکتهٔ مغزی هم می‌انجامد. توصیه‌های پزشکتان را برای کنترل دیابت به کار ببندید.
  • غذای سالم بخورید. غذاهایی بخورید که کلسترول و چربی اشباع کمی دارند. هر روز میوه و سبزی گوناگون بخورید.
  • منظم ورزش کنید. بکوشید فعالیت بدنی بخشی از زندگی روزانه‌تان باشد. کارهایی را بکنید که دوست دارید؛ مثلاً تند پیاده‌روی کنید، دوچرخه‌سواری کنید یا به شنا بروید. اگر ورزش نمی‌کرده‌اید و می‌خواهید برنامهٔ ورزشی جدی‌ای را شروع کنید یا فعالیت بدنی‌تان را بیشتر کنید، با پزشک یا کارشناس سلامت خود صحبت کنید.

اگر پیش‌تر سکتهٔ مغزی کرده‌اید، مهم است که خطر سکتهٔ دوم را کم کنید. مغز شما با تکیه بر دستگاه‌هایی از بدن که اکنون وظیفهٔ دوچندان دارند، می‌تواند از سکتهٔ مغزی بهبود یابد. این یعنی سکتهٔ دوم می‌تواند دو برابر بد باشد.

سکته را چطور تشخیص می‌دهند و درمان می‌کنند؟

پزشک سکتهٔ مغزی را از روی نشانه‌ها، پیشینهٔ پزشکی و آزمایش‌هایی مانند سی‌تی‌اسکن تشخیص می‌دهد. سی‌تی‌اسکن آزمایشی است که به پزشکان امکان می‌دهد تصویرهای مغز را از نزدیک بررسی کنند.

در همهٔ سکته‌ها درمان فوری پزشکی سودمند است. ولی دارویی به نام تی‌پی‌اِی (فعال‌کنندهٔ پلاسمینوژن بافتی) فقط به کسانی کمک می‌کند که سکتهٔ ایسکمیک کرده‌اند؛ یعنی همان نوعی که از لختهٔ خون است. این دارو لخته‌های خون را می‌شکند و می‌تواند آسیب سکتهٔ مغزی ایسکمیک را تا حد زیادی کم کند.

برای بهبود مهم است که درمان با تی‌پی‌اِی در ۳ ساعت پس از سکتهٔ مغزی ایسکمیک شروع شود. بیمار باید برای ارزیابی و درمان در ۶۰ دقیقه به بیمارستان برسد. اگر بی‌درنگ به بیمارستان بروید، زمان لازم برای سی‌تی‌اسکن مغز فراهم می‌شود. این اسکن نشان می‌دهد که آیا داروی لخته‌شکن درمان مناسبی است یا نه.

درمان در هر مرحله

درمان سکته به مرحلهٔ بیماری بستگی دارد. درمان سکتهٔ مغزی سه مرحله دارد: پیشگیری، درمان بلافاصله پس از سکته، و توان‌بخشی پس از سکته. درمان‌های سکته دارو، جراحی و توان‌بخشی است.

دارو شایع‌ترین درمان سکتهٔ مغزی است. پرکاربردترین داروها برای پیشگیری یا درمان سکتهٔ مغزی دو دسته‌اند: داروهای ضدترومبوز، که داروهای ضدپلاکت و ضدانعقاد را در بر می‌گیرند، و داروهای ترومبولیتیک. داروهای ترومبولیتیک، مانند تی‌پی‌اِی، لختهٔ خونی را که جلوی رسیدن خون به مغز را گرفته حل می‌کنند و به این ترتیب سکتهٔ مغزی را متوقف می‌کنند. داروهای ضدترومبوز جلوی درست شدن لخته‌هایی را می‌گیرند که می‌توانند در سرخرگ مغز گیر کنند و باعث سکتهٔ مغزی شوند.

از جراحی و روش‌های درمانی روی رگ‌ها می‌شود برای پیشگیری از سکتهٔ مغزی، درمان آن، یا ترمیم آسیب رگ‌ها یا ناهنجاری‌های درون و پیرامون مغز بهره گرفت. این روش‌ها آنژیوپلاستی، استنت‌گذاری و اندآرترکتومی کاروتید است.

پس از سکته چه پیش می‌آید؟

سکتهٔ مغزی می‌تواند ناراحتی‌های گوناگونی برای سلامت پدید آورد. اینکه سکته بر هر کس چه اثری بگذارد، به این بستگی دارد که کدام بخش مغز آسیب دیده باشد.

کسی که سکتهٔ مغزی کرده ممکن است فلج شود یا ضعف پیدا کند، معمولاً در یک طرف بدن. ممکن است در حرف زدن یا به کار بردن واژه‌ها دشواری داشته باشد. ممکن است بلعیدن برایش سخت شود. ممکن است درد یا بی‌حسی داشته باشد.

اثر بر فکر و احساس

سکتهٔ مغزی ممکن است در فکر کردن، هوشیاری، توجه، یادگیری، داوری و حافظه دشواری پدید آورد. کسی که سکتهٔ مغزی کرده ممکن است احساس افسردگی کند یا به‌سختی بتواند احساساتش را کنترل کند. افسردگی پس از سکتهٔ مغزی ممکن است بیش از غم و اندوه معمولیِ ناشی از خودِ سکته باشد. این یک مشکل جدی رفتاری است که می‌تواند جلوی بهبود و توان‌بخشی را بگیرد و حتی ممکن است به خودکشی بینجامد.

راه‌های بهتر شدن

روش‌های گوناگون و فراوانی هست که کمک می‌کند افراد پس از سکتهٔ مغزی بهتر شوند. بسیاری از درمان‌ها در بیمارستان شروع می‌شود و در خانه ادامه پیدا می‌کند. دارو و فیزیوتراپی می‌توانند به بهتر شدن تعادل و هماهنگی، و دشواری‌هایی مانند سختی در حرف زدن و به کار بردن واژه‌ها کمک کنند. کاردرمانی می‌تواند کارهایی مانند حمام کردن یا آشپزی را آسان‌تر کند.

برخی افراد کمی پس از سکته کاملاً بهبود پیدا می‌کنند. بهبود برخی دیگر ماه‌ها یا حتی سال‌ها طول می‌کشد. ولی گاهی آسیب آن‌قدر جدی است که درمان واقعاً نمی‌تواند کمکی بکند.