سرطان یک بیماری نیست؛ بیش از ۱۰۰ نوع دارد و میتواند تقریباً از هر جای بدن شروع شود. در همهٔ آنها برخی سلولها بیکنترل رشد میکنند و میتوانند به بافتهای کناری و جاهای دیگر بدن برسند. به گفتهٔ سازمان جهانی بهداشت، بسیاری از سرطانها اگر زود پیدا شوند و درست درمان شوند، درمانپذیرند. برای همین شناختن نشانههای هشدار و گفتن آنها به پزشک ارزش دارد.
سرطان یعنی چه؟
بدن ما از تریلیونها سلول ساخته شده است. در حالت عادی، سلولها هر وقت بدن نیاز داشته باشد رشد میکنند و تقسیم میشوند. سلولهای کهنه یا آسیبدیده میمیرند و سلولهای تازه جایشان را میگیرند.
گاهی این روند منظم به هم میریزد. سلولهای غیرطبیعی یا آسیبدیده، در زمانی که نباید، رشد میکنند و زیاد میشوند. این سلولها ممکن است تودهای از بافت بسازند که به آن تومور میگویند. بسیاری از سرطانها تومور میسازند، ولی سرطانهای خون، مثل لوسمی (سرطان سلولهای خونساز)، معمولاً توده نمیسازند.
تومور خوشخیم و بدخیم چه فرقی دارند؟
هر توموری سرطان نیست. تومور یا خوشخیم است یا بدخیم.
- تومور بدخیم همان سرطان است. به بافتهای کناری دستاندازی میکند و سلولهایش میتوانند به جاهای دور بدن بروند و آنجا تومور تازه بسازند.
- تومور خوشخیم به بافتهای کناری دستاندازی نمیکند و اگر برداشته شود معمولاً برنمیگردد. با این حال گاهی بسیار بزرگ میشود و برخی از آنها، مثل تومور خوشخیم مغز، ممکن است جدی یا خطرناک باشند.
سلول سرطانی چه فرقی با سلول طبیعی دارد؟
- سلول طبیعی فقط وقتی پیام رشد بگیرد رشد میکند؛ سلول سرطانی بدون این پیام هم رشد میکند.
- سلول سرطانی به پیامهایی که میگویند «تقسیم نشو» یا «وقت مردن است» اعتنا نمیکند.
- سلول طبیعی سر جای خودش میماند؛ سلول سرطانی به بافتهای کناری وارد میشود و به جاهای دیگر بدن میرود.
- سلولهای سرطانی کاری میکنند که رگهای خونی به سوی تومور رشد کنند و به آن اکسیژن و غذا برسانند.
- دستگاه ایمنی در حالت عادی سلولهای آسیبدیده یا غیرطبیعی را از بین میبرد، ولی سلولهای سرطانی میتوانند از آن پنهان شوند.
سرطان چگونه پدید میآید؟
سرطان از تغییر در ژنهایی پدید میآید که کار سلولها، بهویژه رشد و تقسیم آنها، را کنترل میکنند. این تغییرها از سه راه پیش میآیند:
- خطایی که هنگام تقسیم سلول رخ میدهد.
- آسیب به دیانای (مادهٔ ژنتیکی سلول) بر اثر چیزهای زیانآور محیط، مثل مواد شیمیایی دود تنباکو و پرتو فرابنفش خورشید.
- ارث بردن از پدر و مادر.
بدن در حالت عادی سلولهایی را که دیانای آسیبدیده دارند، پیش از سرطانی شدن از بین میبرد. این توانایی با بالا رفتن سن کمتر میشود و این یکی از دلیلهایی است که خطر سرطان در سالهای بعدی زندگی بیشتر است. سن بالا مهمترین عامل خطر سرطان در کل است، ولی سرطان در هر سنی، حتی در کودکی و نوجوانی، ممکن است پیش بیاید.
سرطان هر کس ترکیب ویژهای از تغییرهای ژنتیکی دارد و با رشد سرطان، تغییرهای بیشتری هم پیدا میشود.
متاستاز یعنی چه؟
گاهی سلولهای سرطانی از تومور اصلی جدا میشوند، از راه خون یا دستگاه لنفاوی به جای دیگری از بدن میروند و آنجا تومور تازه میسازند. به این گسترش، متاستاز میگویند. سرطانی که گسترش پیدا کرده، نام همان سرطان اول را دارد؛ برای نمونه، سرطان پستانی که به ریه رسیده «سرطان پستان متاستاتیک» است، نه سرطان ریه.
سرطان چند نوع است؟
بیش از ۱۰۰ نوع سرطان هست. معمولاً هر نوع را به نام اندام یا بافتی میخوانند که سرطان از آن شروع شده است؛ مثل سرطان ریه، سرطان پستان یا سرطان رودهٔ بزرگ. گاهی هم نام را از نوع سلولی میگیرند که سرطان از آن آغاز شده است.
چه چیزهایی خطر سرطان را بیشتر میکند؟
معمولاً نمیشود دقیق گفت چرا یک نفر سرطان میگیرد و دیگری نمیگیرد. ولی پژوهشها نشان دادهاند که برخی چیزها احتمال آن را بیشتر میکنند. به اینها «عامل خطر» میگویند. برخی را نمیشود تغییر داد و از برخی میشود دوری کرد.
- بالا رفتن سن و سابقهٔ سرطان در خانواده؛ این دو در اختیار ما نیست.
- تنباکو و دخانیات.
- الکل.
- چاقی، برنامهٔ غذایی ناسالم و کمتحرکی.
- نور خورشید و پرتوهای دیگر.
- برخی عفونتها، مثل هپاتیت B و C، ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) و باکتری هلیکوباکتر پیلوری در معده.
- مواد سرطانزا، مثل آزبست و دود تنباکو، و آلودگی هوا.
- التهاب مزمن، برخی هورمونها و ضعیف شدن دستگاه ایمنی.
خبرهای «فلان چیز سرطانزاست» را چطور بخوانیم؟
بیشتر عاملهای خطر در مطالعههایی پیدا میشوند که گروههای بزرگی از مردم را با هم مقایسه میکنند. یک مطالعه بهتنهایی ثابت نمیکند که رفتار یا مادهای سرطان میآورد؛ نتیجه ممکن است تصادفی باشد یا عامل دیگری در کار باشد. دانشمندان وقتی مطمئنتر میشوند که مطالعههای بسیاری همان ارتباط را نشان دهند و توضیحی هم برای سازوکار آن باشد.
چه کارهایی خطر را کم میکند؟
به برآورد سازمان جهانی بهداشت، بیش از یکسوم سرطانها با دوری از عاملهای خطر و روشهای پیشگیری، پیشگیریپذیر است. این کارها خطر را کم میکند، هرچند هیچکدام خطر را صفر نمیکند:
- دخانیات مصرف نکنید.
- وزنتان را در اندازهٔ سالم نگه دارید.
- غذای سالم بخورید و میوه و سبزی را در برنامهٔ غذاییتان بگنجانید.
- به اندازهٔ توانتان، مرتب فعالیت بدنی داشته باشید.
- الکل ننوشید یا آن را کم کنید.
- کمتر زیر آفتاب تند بمانید و از پوستتان در برابر آفتاب محافظت کنید.
- تا میشود از هوای آلوده، چه بیرون و چه درون خانه، دور بمانید.
- دربارهٔ واکسن هپاتیت B و واکسن HPV با پزشک بررسی کنید که برای شما یا خانوادهتان توصیه میشود یا نه.
چه نشانههایی را بهتر است به پزشک بگویید؟
نشانههای زیر بیشتر وقتها از بیماریهای خوشخیم و گذرا هستند، نه از سرطان. ولی تشخیص این با پزشک است. اگر هر کدام برایتان تازه و غیرعادی است، آن را به پزشک بگویید و از ترس تشخیص سرطان، رفتن نزد پزشک را عقب نیندازید.
- در کل بدن: توده یا ورم تازه در هر جای بدن؛ خستگی بیش از همیشه؛ کم شدن وزن بیآنکه خواسته باشید یا کم شدن اشتها؛ تعریق زیاد، بهویژه در شب، یا تبی که طول بکشد یا برگردد؛ دردی که برایتان عادی نیست؛ کبودی یا خونریزی غیرعادی، مثل خون در ادرار، مدفوع یا استفراغ.
- پوست: خال تازه یا تغییر در یک خال؛ زخم یا دانهای که خوب نمیشود (راهنمای وزارت بهداشت زخمی را که در دو هفته خوب نشود نشانهٔ هشدار میداند)؛ زرد شدن پوست یا سفیدی چشم.
- گوارش: سوزش سر دل یا سوءهاضمهٔ پیدرپی، بسیار دردناک یا رو به بدتر شدن؛ نفخ پیدرپی یا طولانی؛ تغییر در اجابت مزاج، مثل اسهال یا یبوستی که بهتر نمیشود.
- دهان و گلو: دشواری در بلع؛ گرفتگی صدایی که بهتر نمیشود؛ زخم دهانی که خوب نمیشود؛ لکهٔ سفید یا قرمز در دهان.
- ریه و تنفس: سرفه یا تنگی نفسی که بهتر نمیشود یا بدتر میشود؛ خون در خلط.
- دستگاه ادراری و تناسلی: نیاز به ادرار کردنِ بیشتر یا فوریتر از همیشه، یا درد هنگام ادرار؛ خونریزی واژن پس از یائسگی یا ترشح غیرعادی؛ خون در مایع منی.
غربالگری چیست و برای چه کسانی است؟
تشخیص زودهنگام یعنی نشانههای هشدار را بشناسیم و اگر آنها را در خود دیدیم زود به پزشک یا مرکز بهداشتیدرمانی مراجعه کنیم. غربالگری چیز دیگری است: معاینه یا آزمایشی برای کسی که هیچ نشانهای ندارد، ولی به دلیل سن یا جنس خود بیشتر در معرض یک سرطان است.
غربالگری برای برخی سرطانها کارایی دارد، نه برای همه. به نوشتهٔ راهنمای خودمراقبتی وزارت بهداشت، سازمان جهانی بهداشت روشهای غربالگری را فقط برای سه سرطان پستان، رودهٔ بزرگ و دهانهٔ رحم پیشنهاد کرده است و اینکه برای چه کسانی و از چه سنی شروع شود، به میزان خطر هر فرد بستگی دارد. پس با پزشک بررسی کنید که با توجه به سن، سابقهٔ خودتان و سابقهٔ خانوادهتان، کدام غربالگری برای شما لازم است. نتیجهٔ غیرطبیعی غربالگری به معنای سرطان نیست و باید با آزمایشهای تشخیصی پیگیری شود.
سرطان را چطور درمان میکنند؟
هر نوع سرطان درمان ویژهٔ خودش را دارد و برای همین تشخیص دقیق نخستین گام است. درمانهای اصلی جراحی، پرتودرمانی و درمان دارویی (مثل شیمیدرمانی، هورموندرمانی و درمانهای هدفمند) است. پزشکان برنامهٔ درمان را بر پایهٔ نوع سرطان و وضع هر فرد میچینند و کامل کردن دورهٔ درمان در زمان خودش مهم است. هدف درمان، بهبود یا بیشتر کردن طول عمر و بهتر کردن کیفیت زندگی است.
مراقبت تسکینی هم بخشی از مراقبت سرطان است. کار آن کم کردن درد و نشانههای آزاردهنده و بهتر کردن کیفیت زندگی فرد و خانوادهاش است.
داروهای گیاهی و عطاری چه؟
تا امروز نشان داده نشده است که هیچ داروی گیاهی، مکمل، خوراکی یا رژیم ویژهای از سرطان پیشگیری کند یا آن را درمان کند. این روشها جای درمان پزشکی را نمیگیرند. کنار گذاشتن یا عقب انداختن درمان به امید آنها ممکن است فرصت بهبود را کم کند.
«گیاهی» به معنای «بیخطر» هم نیست. برخی گیاهان و مکملها ممکن است اثر داروهای شیمیدرمانی و درمانهای دیگر سرطان را کم کنند. اگر در دورهٔ درمان هستید، پیش از مصرف هر فراوردهٔ گیاهی، دمنوش دارویی یا مکمل با پزشکتان مشورت کنید و هر چه را مصرف میکنید به او بگویید.
