سالمندی را می‌توان این‌طور تعریف کرد: تغییرهای طبیعی، پیش‌رونده، خودبه‌خودی و برگشت‌ناپذیر در کارکرد بدن (تغییرهای فیزیولوژیک) که در آن نیروی جسم و روح، هر دو، به شکل چشمگیری رو به کاهش می‌گذارد.

سالمندی به عمری گفته می‌شود که نزدیک به میانگین طول عمر انسان یا بالاتر از آن است؛ پس بخش پایانی چرخهٔ زندگی انسان است. توان بازیابی نیرو در سالمندان محدود است و آنان بیش از بزرگ‌سالان دیگر در معرض بیماری، سندرم‌ها (مجموعهٔ نشانه‌هایی که با هم دیده می‌شوند) و کسالت‌اند.

سالمندی را به‌طور قراردادی با آغاز ۶۵ سالگی یکی می‌دانند.

سالمندی فرسایش تدریجی ساختمان و اندام‌های بدن است که با گذشت زمان پیش می‌آید و در ساختمان و کار اندام‌های گوناگون بدن تغییرهایی پدید می‌آورد. از این تغییرهاست: سفید شدن مو، چین و چروک پوست، ریزش مو، کم شدن قدرت دید، کم شدن شنوایی، خمیدگی، کندی حرکت، کم شدن قدرت عضله‌ها، اختلال و آشفتگی در حافظه و ادراک، اختلال در جهت‌یابی، و کم شدن ظرفیت و کارایی ریه‌ها و دستگاه قلب و رگ‌ها.

به چه جمعیتی «سالمند» می‌گویند؟

به‌طور کلی، به جمعیتی که بیش از ۷ درصد آن بالای ۶۰ سال باشند جمعیت سالمند می‌گویند.

این بر پایهٔ تعریف سازمان جهانی بهداشت برای کشورهای در حال توسعه است که مبنای سالمندی را ۶۰ سال می‌دانند.

چرا جمعیت سالمند می‌شود؟

  • پایین آمدن نرخ جمعیت؛
  • بالا رفتن میانگین طول عمر افراد؛
  • کم شدن مرگ‌ومیر؛
  • مهاجرت.
دست‌های رنگارنگ بالا رفته با قلب

سالمندی در ایران از نگاه آمار

در ایران، با پیدا شدن آثار کنترل جمعیت، از سال ۱۳۷۰ به بعد کم‌کم از نسبت افراد زیر ۱۵ سال کاسته شده است.

آخرین آمارها (آمارگیری سال ۱۳۹۵) نشان می‌دهد که ۹٫۳ درصد جمعیت ایران سالمندند. جمعیت سالمندان در استان‌های شمالی کشور بیشتر و در استان‌های جنوبی و جنوب شرقی کمتر است.

اکنون ۷۰ درصد جمعیت کشور جمعیت فعال است، یعنی افراد ۱۵ تا ۶۰ ساله.

از سال ۱۳۸۵ که پنجرهٔ جمعیتی در کشور ما باز شد، جمعیت جوان زیاد شده و شمار سالمندان هم رو به افزایش است. بر پایهٔ آخرین آمار مرکز آمار ایران در سال ۱۳۹۵، شمار سالمندان کشورمان ۷ میلیون و ۴۵۰ هزار نفر است.

این پنجره حداکثر تا حدود سه دههٔ دیگر کم‌کم بسته می‌شود و در سال ۲۰۵۰ میلادی، یعنی حدود ۳۳ سال دیگر، حدود ۳۰ درصد جمعیت کشورمان سالمند خواهند بود. بنابراین در حدود ۱۵ سال آینده جمعیت سالمند کشورمان دو برابر خواهد شد.

زوج سالمند کارتونی ایستاده کنار هم

سن فقط سن تقویمی نیست

سالمندی را از چند جنبه تعریف می‌کنند.

سن زیستی

سن زیستی به کیفیت زندگی فرد بستگی دارد. گذر زمان، بیماری‌ها، استرس و مانند این‌ها کفایت زیستی را کم می‌کند.

نکته: در برنامه‌ریزی برای مراقبت باید به تفاوت سن تقویمی و سن زیستی توجه کرد.

سن روان‌شناختی

سن روان‌شناختی یعنی ظرفیت فرد برای سازگاری با محیط؛ حافظه، مهارت‌های یادگیری، هوش، احساس‌ها و هیجان‌ها، انگیزه و امید و مانند این‌ها. سن روان‌شناختی به وضعیت مغز ربط دارد، ولی وضعیت مغز به سن ربطی ندارد.

سن عملکردی

سن عملکردی (Functional) یعنی ظرفیت فرد برای کار در جامعه، در مقایسه با همسالانش.

سن اجتماعی

سن اجتماعی یعنی رفتار اجتماعی فرد در مقایسه با سن تقویمی‌اش.

سن تقویمی

  • ۴۵ تا ۶۴ سال: میانسال
  • ۶۵ تا ۷۴ سال: مسن یا سالمند جوان
  • ۷۵ تا ۸۴ سال: سالمند مسن
  • ۸۵ سال به بالا: سالمند بسیار مسن

دسته‌بندی سازمان جهانی بهداشت

سازمان جهانی بهداشت دورهٔ سالمندی را این‌طور دسته‌بندی می‌کند:

  • ۴۵ تا ۵۹ سال: میانسال
  • ۶۰ تا ۷۴ سال: سالمند جوان
  • ۷۵ تا ۹۰ سال: سالمند
  • ۹۰ سال به بالا: خیلی سالمند

نظریه‌های سالمندی

نظریه‌هایی که دربارهٔ سالمندی مطرح شده از این قرار است:

  • نظریه‌های زیست‌شناختی که سه دسته‌اند: نظریهٔ ایمنی، نظریهٔ پیری سلولی و نظریهٔ رادیکال آزاد.
  • نظریه‌های روان‌شناختی.
  • نظریه‌های جامعه‌شناختی که چهار دسته‌اند: نظریهٔ عدم تعهد، نظریهٔ فعالیت، نظریهٔ استمرار و نظریهٔ تعاملی.

هر یک از این نظریه‌ها برای روند سالمندی توضیحی می‌آورد و آگاهی از آن‌ها مهم است؛ چون این نظریه‌ها می‌توانند شبکه‌ای از اطلاعات بسازند که بر پایهٔ آن برای سالمندان تصمیم‌های عملی گرفته شود.