پاسخ دادن به پرسش «سالمند کیست؟» کاری بسیار حساس است. پیش از هر چیز میتوان گفت سالمندی یک حد یا مرز نیست، یک برهه از زمان نیست، دوران فرسودگی نیست، روزهای حسرت نیست. یک سن نیست!
سالمندی هدیهای بینظیر از سوی خداوند منان است به برگزیدگانش؛ کسانی که آنان را شایسته دانسته و عمرشان را بلند کرده است.
هدیهٔ الهی
چگونه است که در دنیا بعضیها پیش از به دنیا آمدن میمیرند؟ کسانی که توانستهاند در گذشتن از سختیها و چیره شدن بر ناملایمات دنیا رکورد بزنند، قهرمان و اسطورهاند و درخور احترام.
روند پیری البته یک واقعیت بیولوژیکی است که پویایی خاص خود را دارد و عمدتاً خارج از کنترل انسان است.
مرز آماری سالمندی
در دنیا برای هدفهای آماری و اداری، برای سالمندی حد و مرزی تعریف کردهاند. ولی همه میدانیم که این عدد قطعی نیست. بیشتر وقتها سالمندی را با گذشتن از ۶۵ سالگی میشناسند. اما حتی در دنیا هم نتوانستهاند برایش تعریف یکسانی داشته باشند: برخی کشورها آن را ۶۰ و برخی دیگر ۷۰ سال حساب میکنند.
سالمندی فرایندی است که از آن گریزی نیست و معمولاً با سن تقویمی سنجیده میشود. بنا بر یک قرارداد، معمولاً کسی را که ۶۵ سال یا بیشتر دارد سالمند مینامند. بیشتر کشورهای توسعهیافته افراد بالای ۶۵ سال را سالمند میدانند. اما دلیل اصلی این تعریف و نامگذاری هم بیشتر تعیین سن بازنشستگی بوده است. این افراد کسانیاند که سنشان از امید به زندگی در کشورشان فراتر رفته است.
جالب است بدانید همان کسانی که واژهٔ سالمند را تعریف کردند، بعد ناچار شدند برایش پسوندهای دیگری هم بگذارند. مثلاً این دستهبندی را ساختند:
۶۵ تا ۷۴ سال: سالمند جوان؛ ۷۵ تا ۸۴ سال: سالمند؛ ۸۵ سال به بعد: کهنسال.
آیا تعریف دقیقی هست؟
واژههایی مانند افراد مسن، سالمندان یا شهروندان ارشد، و حتی مرز میان میانسالی و سالمندی را نمیتوان دقیق تعریف کرد؛ چون تقریباً در هیچ جا این واژهها معنای یکسانی ندارند. در جامعههای غربی سالمند را کسی میدانند که ۶۵ سال یا بیشتر دارد. این آستانه تعریفی دلبخواهی است، ولی در کل پذیرفته شده است.
سازمان ملل آستانهٔ جمعیت مسن را بالای ۶۰ سال میگیرد.
واژههایی که برای سن بالا به کار میرود
جمعیت سالمند اکنون حدود ۱۰ درصد مردم دنیاست، ولی شمار اندکی از همین جمعیتِ کم، تصمیمگیران اصلی همان دنیا هستند.
در گفتوگوها واژهها و اصطلاحهای گوناگونی شنیده میشود و در فرهنگهای لغت هم هست که برای توصیف افراد بالای ۶۵ سال به کار میرود. برخی از این واژهها معنای ویژهای دارند و نمیشود در هر وضعی به کارشان برد؛ هرچند برخی دیگر در جامعه در کل پذیرفته شدهاند. چند تا از رایجترین اصطلاحها برای توصیف افراد مسن اینهاست.
بزرگسال
در کل، واژهٔ «بزرگسال» بهتنهایی راه خوبی برای توصیف قدیمیترهای هر مجموعه است. این واژه خودبهخود معنای مثبتی دارد. هرچه باشد، کارمند ارشد یک شرکت یا ارشدترین بازیکن یک تیم ورزشی، در جایگاه پیشکسوت یا باتجربه، نزد دیگر اعضای آن مجموعه محترم است. ولی باید مراقب باشید که هیچ بزرگتری را «بزرگسال» خطاب نکنید؛ چون ممکن است کسی که سن کمتری دارد اصلاً خودش را سنبالا نداند.
سالمند جوان
اصطلاح سالمند معمولاً برای کسی به کار میرود که بازنشسته است و بالای ۶۰ یا ۶۵ سال دارد. دلیلش هم ممکن است این باشد که در بیشتر کشورهای صنعتی غربی، حدود ۶۰ یا ۶۵ سالگی معمولاً سنی است که در آن فرد بزرگسال میتواند کمکهای ویژهای از دولت بگیرد؛ چه کمک اقتصادی، چه معنوی و چه اجتماعی.
سالمند
این واژه تقریباً برای افراد بالای ۷۵ سال به کار میرود. به کسی «سالمند» میگویند که دستکم هفت دهه از زندگیاش گذشته و جوانی و میانسالی را پشت سر گذاشته باشد. این واژه خودبهخود بار منفی دارد و ممکن است نشان دهد که کسی ضعیف است یا سلامت کامل ندارد. بهجرئت میتوان گفت هیچ مادر یا پدری خوش ندارد واژهٔ «مسن» را در توصیف خودش بشنود. اصطلاح زیر هم با اینکه بهطور معمول به کار میرود، به نظر بسیاری از کارشناسان منسوخ و قدیمی است:
سالخورده
واژهای که بیادبانه شمرده میشود
پیر
توصیف کسی با این واژه خیلی دور از ذهن نیست. یک جوان ۱۸ ساله ممکن است به چشم کودکی ششساله همینطور بیاید! ولی خطاب کردن یک فرد مسن با این واژه در کل بیادبانه شمرده میشود. «بزرگتر» واژهای است به همان معنا، ولی بدون بار منفی آن. برای همین است که من در این نوشته بیشتر اصطلاح «بزرگسال» را به کار بردهام.
واژهای برای آنان که نزدیک یک قرن زیستهاند
کهنسال
این واژه معمولاً ویژهٔ کسانی است که نزدیک به یک قرن زیستهاند و البته به دلیلهای گوناگون نتوانستهاند نیرو و استقامتشان را نگه دارند و تکیدگی در آنان پیداست.
واژههای دیگر
فرهیخته، جهاندیده، فرزانه، خردمند و واژههای دیگری هم هست که هر کس به سلیقهٔ خود و بنا بر هدفها و قاعدههایی که برای خودش دارد به کار میبرد. هر کدام از این واژهها که به کار برود، برای شخص من معنای تاج سر و پدر معنوی دارد.
سن را با چه میسنجند؟
سن شناسنامهای
تعریف سن بر پایهٔ زمان یعنی شمردن سالهایی که از تولد فرد گذشته است. کسی ممکن است در ۵۰ سالگی یا در ۶۵ سالگی خودش را سالمند بداند. سن بازنشستگی ممکن است در یک کشور ۵۰ سال باشد و در کشور دیگر بالای ۷۰ سال. پس، همانطور که پیشتر گفتم، تعریف سالمندی بر پایهٔ سن میتواند کاری بسیار بیهوده و البته دشوار باشد.
سن اجتماعی
وقتی سالمندی را بر پایهٔ نقش اجتماعی کسی تعریف میکنید، چیزهایی مانند زمان بازنشستگی، زمان گرفتن کمکهای اجتماعی یا زمان پدربزرگ یا مادربزرگ شدن به میان میآید. اینها هم سنگ محک خوبی نیست. سن بازنشستگی میتواند بسیار گوناگون باشد و افراد میتوانند در سن پایینتر یا بالاتر پدربزرگ و مادربزرگ شوند.
سلامت جسمی یا ظاهر
تعریف سن بر پایهٔ سلامت جسمی یا ظاهر یعنی زمانی که موها سفید میشود و چینوچروک پیدا میشود، یا زمانی که بیماریهای وابسته به سن مانند زوال عقل (دمانس) یا آلزایمر آغاز میشود. باز هم همان نکتهٔ پیشین: هیچ سراشیبیای برای سُر خوردن بهسوی سالمندی در کار نیست. هیچکس نمیخواهد فقط به خاطر ظاهر یا وضع سلامتش او را سالمند بخوانند. این حالتها ممکن است در جوانی هم به سراغ آدم بیاید، ولی میتوان گفت که از عوامل وابسته به سن بالاترند.
زمانه هم عوض شده است
زمان هم در این موضوع بیاثر نیست. در سالهایی نهچندان دور، امید به زندگی با امروز بسیار فرق داشت و برای همین انتظارها هم دیگر بود. مردم امروز بسیار بیشتر از صدها سال پیش و حتی چند دهه پیش عمر میکنند.
در کشور عزیزمان ایران، امید به زندگی در سال ۱۳۵۵ برابر ۵۵ سال بود و در سال ۱۴۰۰ به ۷۶٫۲ سال رسیده است؛ یعنی تقریباً در ۴۰ سال ۵۰ درصد رشد. پس چون مردم بیشتر عمر میکنند، آستانهٔ سنیای که از آن به بعد کسی سالمند شمرده میشود هم پیوسته تغییر میکند.
اگر به گذشته نگاه کنید، ممکن بود کسی که تنها ۴۵ سال داشت سالمند به حساب بیاید؛ ولی امروز چنین کسی را میانسال و خیلی وقتها جوانِ جاافتاده میدانند. نکته اینجاست که با هر نگاهی به عمر بنگریم، چه فرهنگی، چه سن تقویمی، چه نقش اجتماعی و چه سلامت جسمی، سن تنها یک عدد است و برای هر کس معنای دیگری دارد.
همه میدانیم
بیشترِ افراد قدرتمند و اثرگذار دنیا همین سالمنداناند. در همین لحظهٔ نوشتن و خواندن این نوشته، افراد قدرتمند و اثرگذار بسیاری به ذهنمان میآیند که در سالمندیِ کامل دنیا را تغییر دادهاند.
من باور دارم که در دنیای امروز میتوان برایندِ سلامت، قدرت، اندیشه، زبان، اجرا، مدیریت، نوعدوستی، آیندهنگری و هر چیز دیگری را که در تعریف یک زندگی آرمانی برای خود و دیگران میگنجد، اندازهای برای شناختن سالمند و پاسخ به پرسش «سالمند کیست؟» دانست.
چه بسا افراد بسیاری هستند که در اوج جوانی پیر شدهاند و در مقابل، بزرگانی که با موی سفید خود دنیا را جوان نگه داشتهاند.
چه سنی سالمند به شمار میآید؟
روشن است که برای سن بالا هیچ تعریف یگانهای نمیتوان داد. پدر و مادر شما ممکن است در سرای سالمندان زندگی کنند و همچنان در دل احساس جوانی کنند. مادر یا پدری هم ممکن است تازه به سن بازنشستگی رسیده باشد، ولی ناراحتیهایی در سلامتش داشته باشد که معمولاً در افراد مسنتر دیده میشود. همه چیز به شرایط موجود و روز بستگی دارد.
در کشور ما هم، مانند بیشتر کشورهای دیگر، شخص از ۶۵ سالگی به بعد سالمند شمرده میشود. ولی همه میدانیم که این عدد تنها بر پایهٔ سن بازنشستگی و سنی است که مزایای اجتماعی از آن آغاز میشود. بسیاری از مردم تا کسی دستکم بالای ۷۰ سال نداشته باشد، او را سالمند نمیدانند. این تنها قراردادی است برای داشتن روابط یکسان و قانونمداری.
بنیاد فرهنگ سالمندی
ما، خدمتگزاران و مؤسسان بنیاد غیردولتی فرهنگ سالمندی ایرانیان، میکوشیم با فراهم کردن بستری مناسب برای همهٔ علاقهمندان و دوستداران سالمند و سالمندی، راهی سودمند برای ساختن دنیایی بهتر برای ولینعمتانمان باز کنیم.
جایگاهی که اکنون سالمندان و بزرگترها دارند، هیچ درخور این واژهٔ مقدس، یعنی سالمند، نیست. باید با کوشش، و البته با بهره گرفتن از خودِ همین بزرگان، جامعهای امن و زیبا برایشان بسازیم.
امیدوارم بتوانیم دست به دست هم بدهیم و راه همگان را برای بزرگ شدن، رسیدن به افتخار سالمندی و ورود به این دنیای زیبا هموار کنیم.
