درد بخشی از بالا رفتن سن نیست که چاره‌ای جز تحمل نداشته باشد. همهٔ دردها به‌کلی برطرف نمی‌شوند، ولی بیشترشان را می‌شود کنترل کرد. درد شیوهٔ بدن برای هشدار دادن است که چیزی درست نیست؛ پس همیشه به پزشک بگویید کجا درد می‌کند و درد چه حسی دارد.

درد حاد و درد مزمن

درد حاد ناگهان شروع می‌شود، مدت کوتاهی می‌ماند و با بهبود بدن از میان می‌رود؛ مانند درد پس از جراحی، درد استخوان شکسته، دندان عفونی یا سنگ کلیه.

درد مزمن دردی است که سه ماه یا بیشتر طول بکشد. این درد با بالا رفتن سن شایع‌تر می‌شود، چون بیماری‌هایی که درد می‌آورند، مانند آرتروز (ساییدگی مفصل)، در این سال‌ها بیشترند. دیابت، زونا و سرطان هم می‌توانند درد ماندگار بیاورند. گاهی درد مزمن پس از آسیب، جراحی یا بیماری‌ای می‌ماند که خودش درمان شده است؛ مانند درد عصبی که پس از زونا می‌ماند.

زندگی با درد سخت است و می‌تواند:

  • کارهای روزانه را دشوار کند.
  • خواب و خوراک را به هم بزند.
  • با افسردگی یا اضطراب همراه شود.
  • شما را از دیدار دوستان و خانواده دور نگه دارد.

درد را چطور برای پزشک توصیف کنید؟

پیش از دیدار با پزشک به این پرسش‌ها فکر کنید:

  • کجا درد می‌کند؟
  • درد از کی شروع شد؟ پیوسته است یا می‌آید و می‌رود؟
  • چه حسی دارد؟ تیز است، مبهم و کُند است یا سوزشی؟
  • چه وقت‌هایی درد دارید؟ صبح، شب، پس از غذا؟
  • چه چیزی درد را بهتر یا بدتر می‌کند؟ مثلاً کیسهٔ آب گرم یا یخ، یا عوض کردن حالت بدن؟
  • نشانهٔ دیگری هم دارید؟
  • چه داروهایی، با نسخه و بدون نسخه، و چه روش‌های دیگری را آزموده‌اید و چه اثری داشته است؟

پزشک یا پرستار ممکن است از شما بخواهد به دردتان از صفر تا ۱۰ نمره بدهید؛ صفر یعنی بدون درد و ۱۰ یعنی بدترین دردی که می‌توانید تصور کنید. گاهی هم می‌خواهند هر روز یادداشت کنید که درد کی و چطور بوده است.

درمان درد چطور پیش می‌رود؟

برنامهٔ درمان برای هر کس جداست. برخی درمان‌ها دارویی است و برخی نه. بیشتر برنامه‌ها دو هدف دارند: کم کردن درد، و کمک به اینکه با همان دردی که می‌ماند کارهای روزانه‌تان را انجام دهید.

  • از پزشک بپرسید چقدر طول می‌کشد تا بهتر شوید. اغلب باید مدتی به برنامه پایبند بمانید تا اثرش را ببینید.
  • هر عارضه‌ای را که از دارو می‌بینید به پزشک بگویید.
  • گاهی باید چند درمان را آزمود تا برنامهٔ مناسب پیدا شود.
  • هرچه درد کمتر شود، معمولاً می‌توانید فعال‌تر باشید و خلق و خوابتان هم بهتر می‌شود.

اگر پزشکتان نتوانست کمک کند، از او بخواهید شما را به متخصص درد (کلینیک درد) معرفی کند. اگر درد از سرطان یا بیماری جدی دیگری است، دیدار با متخصص مراقبت تسکینی کمک می‌کند. مراقبت تسکینی (طب تسکینی) شاخه‌ای از پزشکی است که کارش آرام کردن درد و نشانه‌های دیگرِ بیماری‌های جدی است.

داروهای مسکن را بشناسید

هر مسکن سود و خطر خودش را دارد و هیچ‌کدام برای همه مناسب نیست. دربارهٔ اینکه کدام دارو و چه مقدار برای شما بی‌خطر است، پزشک یا داروساز تصمیم می‌گیرد. این چند نکته برای ایمنی شماست:

  • استامینوفن: برای درد خفیف تا متوسط به کار می‌رود و در بسیاری از داروهای بدون نسخه و با نسخه هست. برای همین ممکن است ندانسته بیش از اندازه مصرف شود. دو داروی استامینوفن‌دار را با هم نخورید. اگر بیماری کبد دارید، پیش از مصرف با پزشک صحبت کنید. اگر بیش از ۱۰ روز است که استامینوفن می‌خورید، با پزشک در میان بگذارید.
  • داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (مانند ایبوپروفن، ناپروکسن، دیکلوفناک و آسپرین): این داروها ممکن است زخم معده یا خون‌ریزی معده بیاورند و به کلیه آسیب بزنند. خطر با مقدار زیاد و مصرف طولانی بیشتر می‌شود و برای همین برای بسیاری از سالمندان بی‌خطر نیستند. دو داروی این گروه را با هم نخورید. اگر آسپرین یا داروی ضدانعقاد (رقیق‌کنندهٔ خون، مانند وارفارین) مصرف می‌کنید، خطر خون‌ریزی معده بیشتر است. اگر بیماری قلبی مانند نارسایی قلب، بیماری کلیه یا کبد، فشار خون بالا یا سابقهٔ زخم معده دارید، پیش از مصرف با پزشک یا داروساز صحبت کنید. مصرف بیش از اندازهٔ این داروها ممکن است تهوع و درد معده هم بیاورد.
  • آمپول مسکن: آمپول‌هایی مثل دیکلوفناک هم از همین گروه ضدالتهاب‌ها هستند و همان خطرها را برای معده، کلیه و قلب دارند. آمپول مسکن را خودسرانه نزنید؛ فقط وقتی که پزشک تجویز کرده است.
  • مسکن‌های اپیوئیدی (داروهای مخدر مانند کدئین، ترامادول و مورفین): برای درد متوسط تا شدید است و فقط با نسخه و زیر نظر پزشک مصرف می‌شود. ترامادول و قرص «استامینوفن کدئین» هم مسکن مخدرند، هرچند خیلی‌ها آن‌ها را مسکن ساده می‌دانند. استامینوفن کدئین استامینوفن هم دارد؛ آن را با داروی استامینوفن‌دار دیگری نخورید. دربارهٔ این داروها پایین‌تر بیشتر بخوانید.
  • داروهای دیگر: پزشک گاهی برای درد از برخی داروهای ضدافسردگی یا ضدتشنج، یا از پماد، کرم و چسب موضعی کمک می‌گیرد.

با بالا رفتن سن، احتمال عوارض داروها بیشتر می‌شود. پس:

  • مسکن را درست به همان اندازه‌ای مصرف کنید که پزشک گفته است.
  • قرصی را که باید درسته بلعیده شود نجوید و خرد نکنید. اگر بلعیدن قرص برایتان سخت است، به پزشک یا داروساز بگویید.
  • همهٔ داروهایتان را به پزشک بگویید؛ از جمله داروهای بدون نسخه و مکمل‌ها. آمیختن مسکن با داروهای دیگر یا با الکل می‌تواند خطرناک باشد.
  • اگر فکر می‌کنید دارو اثر نمی‌کند، خودتان آن را عوض نکنید؛ با پزشک یا پرستار صحبت کنید.

یبوست، خشکی دهان و خواب‌آلودگی از عوارضی است که ممکن است در آغاز مصرف مسکن پیش بیاید. این‌ها را اغلب می‌شود برطرف کرد و گاهی با عادت کردن بدن به دارو خودشان از میان می‌روند.

آیا مسکن اعتیاد می‌آورد؟

گاهی برای کنترل درد به مسکن‌های قوی اپیوئیدی نیاز است. این داروها وقتی کوتاه‌مدت و درست طبق دستور پزشک مصرف شوند، در کل بی‌خطرند؛ ولی می‌توانند اعتیاد بیاورند، به‌ویژه اگر نادرست مصرف شوند. مصرف پیوسته هم ممکن است به وابستگی بینجامد.

  • هرگز بیشتر یا زودتر از آنچه پزشک گفته مصرف نکنید.
  • این داروها در سالمندی خطر سرگیجه و زمین خوردن را بیشتر می‌کنند.
  • از پزشک بپرسید آیا داروی دیگر یا راه غیردارویی هست که اول آن را بیازمایید.
  • اگر خودتان یا یکی از اعضای خانواده سابقهٔ وابستگی به الکل یا مواد دارید، به پزشک بگویید.

وابستگی به مسکن برای هر کسی، از جمله در سالمندی، ممکن است پیش بیاید و درمان‌شدنی است. اگر نگران آن هستید، با پزشکتان در میان بگذارید.

تریاک، شیره و مخدرهای بی‌نسخه برای درد

تریاک، شیره یا داروهای مخدرِ بی‌نسخه را برای درد مصرف نکنید. بعضی‌ها برای آرام کردن درد کهنهٔ زانو یا کمر، گاهی به سفارش دوست و آشنا، به تریاک یا شیرهٔ تریاک رو می‌آورند، یا ترامادول، متادون یا قرص کدئین‌دار را بی‌نسخه می‌خورند. این کار از سرِ درد کشیدن است و جای سرزنش ندارد؛ ولی راه بی‌خطری نیست، به‌ویژه در سالمندی:

  • مسمومیت: این مواد تنفس را کند می‌کنند و مصرف بیش از اندازهٔ آن‌ها ممکن است کشنده باشد. خطر در سن بالا بیشتر است؛ همین‌طور وقتی بی‌نظارت پزشک مصرف شوند یا با داروی خواب‌آور، آرام‌بخش یا الکل همراه شوند.
  • ناخالصی: به تریاکِ بازار گاهی سرب می‌افزایند که خودش مسمومیت جدی می‌آورد.
  • زمین خوردن: مخدرها خواب‌آلودگی و سرگیجه می‌آورند و در سالمندی خطر زمین خوردن را بیشتر می‌کنند.
  • اعتیاد: مصرف پیاپی به وابستگی می‌انجامد.

اگر الان برای درد تریاک، شیره یا مخدر بی‌نسخه مصرف می‌کنید، آن را بی‌پرده به پزشکتان بگویید. پزشک برای کمک آن‌جاست، نه برای داوری. او با دانستن این موضوع می‌تواند برای دردتان راه بی‌خطرتری پیدا کند؛ وابستگی هم درمان‌شدنی است.

این هشدار دربارهٔ مصرف خودسرانه است. مورفین یا داروی مخدر دیگری که پزشک برای درد شدید، مثلاً در سرطان یا پایان زندگی، تجویز می‌کند و زیر نظر او مصرف می‌شود، حساب جدایی دارد.

اگر کسی پس از مصرف این مواد یا داروها بیدار نمی‌شود یا نفسش کند شده است، باید با ۱۱۵ تماس بگیرید.

روش‌های غیردارویی

دارو فقط یک بخش از برنامهٔ درمان درد است. گاهی دارو و روش‌های دیگر با هم لازم می‌شود. پیش از شروع هر کدام با پزشکتان صحبت کنید تا مطمئن شوید برای شما بی‌خطر است.

  • فیزیوتراپی: کمک می‌کند کارهای روزمره را با درد کمتر انجام دهید و انعطاف و قدرت بدن را بیشتر می‌کند.
  • کیسهٔ گرم یا سرد.
  • ماساژ: می‌تواند گرفتگی عضله‌ها را باز کند.
  • طب سوزنی: با سوزن‌هایی به نازکی مو نقطه‌هایی از بدن را تحریک می‌کند.
  • شناخت‌درمانی رفتاری: نوعی مشاورهٔ کوتاه‌مدت است که کمک می‌کند واکنش شما به درد کمتر شود.
  • آرام‌سازی و مراقبهٔ ذهن‌آگاهی: تمرین منظم آرام‌سازی می‌تواند درد ماندگار را کمتر کند.
  • بیوفیدبک: روشی است که یاد می‌دهد چیزهایی مانند ضربان قلب و سفتی عضله‌ها را کنترل کنید.
  • تحریک الکتریکی عصب: با جریان الکتریکی ملایم درد را آرام می‌کند.

پژوهش‌ها نشان می‌دهد برخی از این روش‌ها، مانند طب سوزنی، ماساژ، مراقبهٔ ذهن‌آگاهی، تای‌چی و یوگا، ممکن است به کنترل برخی دردها کمک کنند. این روش‌ها برای افراد سالم در کل بی‌خطرند، ولی اگر بیماری دارید شاید لازم باشد برخی را تغییر دهید یا کنار بگذارید.

دربارهٔ مکمل‌ها و فراورده‌های گیاهی: «طبیعی» همیشه به معنای «بی‌خطر» نیست. برخی مکمل‌ها عوارض دارند و با داروها تداخل می‌کنند. در برخی فراورده‌هایی که برای درد مفصل و دردهای دیگر تبلیغ می‌شوند، داروی نسخه‌ای پنهان پیدا شده است. پیش از مصرف هر فراورده‌ای به پزشک یا داروساز بگویید.

خودتان چه می‌توانید بکنید؟

  • فعال بمانید. درد آدم را به بی‌حرکتی می‌کشاند و بی‌حرکتی درد را بیشتر می‌کند. فعالیت‌های ساده مانند پیاده‌روی، شنا و باغبانی کمک می‌کند. اگر کم‌کم شروع کنید، بعید است آسیبی برسد.
  • وزن مناسب داشته باشید. اضافه‌وزن بهبود را کند و برخی دردها را بدتر می‌کند. وزن مناسب به درد زانو، کمر، لگن و پا کمک می‌کند.
  • خواب منظم داشته باشید. خواب کافی حساسیت به درد را کم می‌کند و خلق را بهتر می‌کند. هر شب در ساعت ثابتی بخوابید و صبح در ساعت ثابتی بیدار شوید.
  • هنگام درد شدید آهسته و عمیق نفس بکشید. نفس‌های تند و کوتاه اضطراب و سرگیجه می‌آورد.
  • حواستان را به کار دیگری بدهید. سرگرمی‌ای که دوست دارید کمک می‌کند درد تنها چیزی نباشد که به آن فکر می‌کنید.
  • از دخانیات و الکل دوری کنید و کافئین را کم کنید. این‌ها می‌توانند در درمان اختلال بیندازند و درد را بیشتر کنند.
  • از دوستان و خانواده دور نشوید. دیدارهای کوتاه‌تر ولی پرشمارتر، یا تماس تلفنی، حال آدم را بهتر می‌کند. حرف زدن با کسانی که خودشان درد مشابهی دارند هم به بعضی‌ها کمک می‌کند.
تصویر بزرگ‌شدهٔ یک سلول عصبی با رشته‌های منشعب و نقطه‌های روشن

درد سرطان

بیشترِ دردهای ناشی از سرطان یا درمان آن را می‌شود کنترل کرد. مانند هر درد دیگری، بهتر است کنترل آن زود شروع شود. پیدا کردن بهترین روش ممکن است زمان ببرد.

گاهی با اینکه درد زیر کنترل است، ناگهان دردی تند می‌آید و غافلگیر می‌کند. به این «درد ناگهانیِ میان‌دوره‌ای» می‌گویند. اگر چنین دردی دارید به پزشک بگویید تا برای آن هم در برنامهٔ درمان چاره‌ای بگذارد.

درد در کسی که آلزایمر دارد

کسی که آلزایمر دارد شاید نتواند بگوید درد دارد. اگر از چنین کسی مراقبت می‌کنید، به این نشانه‌ها توجه کنید:

  • چهره‌اش درد یا ناخوشی را نشان می‌دهد.
  • پیوسته جابه‌جا می‌شود یا بد می‌خوابد.
  • رفتارش ناگهان عوض شده است؛ مثلاً بی‌قرارتر شده، گریه می‌کند یا ناله می‌کند.
  • غذا نمی‌خورد؛ این ممکن است نشانهٔ درد دندان یا ناراحتی دیگری در دهان باشد.

اگر مطمئن نیستید چه باید کرد، با پزشک تماس بگیرید.

درد در پایان زندگی

همهٔ کسانی که به پایان زندگی نزدیک‌اند درد ندارند. ولی اگر درد باشد، راه‌هایی برای آرام کردنش هست و هدف این است که درد به خوبی کنترل شود. گاهی پزشک برای درد شدید داروهای قوی ضددرد، مثل مورفین، تجویز می‌کند. به باور کارشناسان، در این دوره تمرکز بر آرام کردن درد است، نه نگرانی دربارهٔ وابستگی در درازمدت. مورفینی که پزشک درست و به اندازهٔ نیاز تجویز کرده است، مرگ را جلو نمی‌اندازد.

پیشگیری از درد آسان‌تر از آرام کردن آن است. اگر مراقب هستید، بکوشید درد از دارو جلو نیفتد و از دادن مسکن به همان اندازه‌ای که پزشک تجویز کرده نگران نباشید. اگر درد آرام نمی‌شود، به پزشک یا پرستار بگویید؛ آن‌ها می‌توانند دارو را عوض یا بیشتر کنند.