دستگاه ایمنی انسان بیگمان پیچیدهترین دستگاه بدن اوست. با این حال دانشمندان در شناخت شیوهٔ کار آن بسیار پیش رفتهاند.
این شناخت برای فهمیدن بیماریها و شیوهٔ کنترل آنها مهم است. برای نمونه، مهم است بدانیم که چند روز طول میکشد تا پاسخ ایمنی بهطور کامل شکل بگیرد. امیدواریم این دانش نگذارد افراد بیصبری کنند و سراغ مراقبتهای نامناسب بروند.
دستگاه ایمنی از شبکهٔ پیچیدهای از سلولها، بافتها و مولکولها ساخته شده است. اینها تعادل ظریفی را نگه میدارند: از یک سو سلولهای سرطانی یا عفونی را از بین میبرند و از سوی دیگر در این کار به خودِ بدن آسیب نمیزنند.

وقتی دستگاه ایمنی خوب کار نمیکند
کار ضعیف دستگاه ایمنی میتواند ناراحتیهای گوناگونی برای سلامت پدید آورد.
میتواند به عفونتهای پیدرپی بینجامد. بسته به نوع نقص ایمنی، این عفونتها میتواند ویروسی باشد (مانند سرماخوردگی، آنفلوانزا، زونا و تاولهای تب)، باکتریایی (مانند سل) یا قارچی (مانند برفک).
اختلال در کار دستگاه ایمنی میتواند به شکل التهابِ بیش از اندازه یا حتی خودایمنی هم پدیدار شود. در خودایمنی، بدن بافتهای خودش را بیگانه میبیند و به آنها حمله میکند. روماتیسم مفصلی (آرتریت روماتوئید)، لوپوس و پسوریازیس نمونههایی از این بیماریهاست.
عاملهایی که بر دستگاه ایمنی ما اثر میگذارند گوناگوناند: از چیزهایی که نمیتوانیم تغییرشان دهیم، مانند ساختار ژنتیکی و عاملهای بیماریزایی که در گذشته با آنها روبهرو شدهایم، تا چیزهایی که شاید بتوانیم کنترل یا اصلاحشان کنیم.
این مطلب تغییرهایی را باز میکند که همین امروز میتوانید برای کمک به بهتر کار کردن دستگاه ایمنیتان پدید آورید. این تغییرها برنامهٔ غذایی، کنترل استرس و کم کردن تماس با عاملهای محیطی مانند میکروبها، آلودگی و سمها را در بر میگیرد.
کار درست دستگاه ایمنی در حفظ سلامت نقش مهمی دارد. چون این دستگاه بسیار پیچیده است، راهحلهای ساده کارساز نیست. مهم است برخی از کارهایی را که باید کرد و نباید کرد بشناسید.
چه نباید کرد
بسیاری از فراوردهها ادعا میکنند دستگاه ایمنی را «تقویت» میکنند. ولی با توجه به کنش و واکنش پیچیدهٔ میان سلولهای بدن ما، «تقویت» فقط یک بخش از دستگاه ایمنی واقعاً شدنی نیست.
حتی اگر شدنی بود، «تقویت» یکی از جنبههای دستگاه ایمنی میتوانست تعادل ظریف بدن ما را به هم بزند و واکنشهای بدی پدید آورد. برای نمونه، «تقویت» توان دستگاه ایمنی برای مبارزه با عفونت میتواند جنبههای دیگر، مانند التهاب، را هم «تقویت» کند و التهاب میتواند به بافت سالم آسیب بزند.
درست است که دستگاه ایمنی برای انجام کارهایش به ویتامینها و مواد معدنی وابسته است. ولی هیچ مدرک محکمی نیست که مصرف ویتامین و مکمل معدنی کار آن را بهتر کند. استثنا وقتی است که کسی کمبودِ شناختهشدهای داشته باشد، مانند کمبود ویتامین دی.
بیشتر کسانی که کمبود ویتامین دی دارند هیچ نشانهای ندارند، یا فقط نشانههای مبهم و نامشخصی مانند خستگی یا کمردرد دارند. کسانی که پوکی استخوان، دیابت، بیماری کلیه، چاقی یا افسردگی دارند، یا کسانی که آفتاب به آنها نمیتابد، بهویژه سالمندان، در خطر این کمبودند. رسیدگی به این کمبود بسیار مهم است، چون میتواند خطر شکستگی را بیشتر کند و نیز خطر عفونت با عاملهای بیماریزای گوناگون را، بهویژه آنهایی که بر ریهها اثر میگذارند، مانند آنفلوانزا و ویروس کرونا (سارس-کوو-۲).
دلیل کمک گرفتن از متخصص این است که بالا بردن مقدار مکملها میتواند برایتان زیانبار باشد.
نخست اینکه برخی ویتامینها، مانند ویتامین آ، دی، ای و کا، در چربی حل میشوند و در بدن ذخیره میشوند. پس ممکن است مقدارشان در بدن بسیار بالا برود و این میتواند ناراحتیهای ویژهٔ خود را پدید آورد. برای نمونه، ویتامین دیِ بیش از اندازه میتواند سنگ کلیه، یبوست و فشار خون بالا بیاورد. ویتامین آ یا آهنِ بیش از اندازه میتواند به کبد و اندامهای دیگر آسیب بزند.
دوم اینکه مواد مغذی را نباید جزءهایی جدا از هم دید؛ باید آنها را بخشی از یک کل دانست. بسیاری از مکملها میتوانند با مکملهای دیگر و حتی با دارو تداخل منفی داشته باشند. برای نمونه، ویتامین کا میتواند توان وارفارین، داروی رقیقکنندهٔ خون، را برای جلوگیری از لخته شدن خون کم کند.
مصرف همزمان مکملهای گوناگون هم میتواند مقدار برخی مواد مغذی را بیش از اندازه یا ناکافی کند که اثرهایی بالقوه زیانبار دارد. برای نمونه، مصرف درازمدت مکمل روی میتواند کمبود مس بیاورد که با کمخونی و اختلال در کار مغز ارتباط دارد.


چه باید کرد
بهترین راه برای اینکه مطمئن شوید دستگاه ایمنی بدنتان به آنچه نیاز دارد میرسد، شیوهٔ زندگی سالم و متعادل است.
برنامهٔ غذایی حیاتی است. غذاهای فراورینشده، بدون مواد نگهدارنده و سرشار از انواع ویتامینها، مواد معدنی و آنتیاکسیدانها بخورید. برنامهٔ غذایی شما باید سبزیهای سبز و زرد، میوهها و انواع توت، غلات کامل، دانهها و آجیل داشته باشد.
فقط تکتک اجزای غذا مهم نیست؛ کنش آنها بر یکدیگر هم مهم است. این چیزی است که نمیتوان آن را در یک قرص بازساخت.
عاملهای شیوهٔ زندگی هم کلیدیاند. استرس بخش طبیعی و ضروری زندگی است، ولی برای محافظت از بدن باید آن را خاموش کرد. مهم است راههای مؤثری برای کنترل استرس پیدا کنید؛ مانند تمرینهای تنفسی، یوگا و مراقبه.
فعالیتهایی که نشان داده شده سلامت را بهتر میکنند اینهاست: استراحت کافی، ورزش منظم، گذراندن وقت بیرون از خانه و ارتباط با دیگران. سیگار کشیدن و زیادهروی در الکل بهروشنی زیانبار است.
و سرانجام، ما اغلب فراموش میکنیم با خودمان مهربان باشیم. وقتی بیمارید، به خودتان زمان بدهید تا بهبود پیدا کنید. در دورههایی که استرس بیشتری دارید، برای کم کردن استرس بیشتر بکوشید.
مهمتر از همه، اینها را کارهایی برای وقت اضطرار ندانید؛ آنها را بخشی از شیوهٔ زندگیتان کنید. هر قدر هم وسوسهانگیز باشد، نمیتوان شیوهٔ زندگی بد را با مکمل جبران کرد.

