پارکینسون نوعی اختلال مغزی است که به لرزش و سفتی عضلهها و دشواری در راه رفتن، تعادل و هماهنگی میانجامد؛ بهویژه در سالمندان.
نشانههای پارکینسون معمولاً کمکم شروع میشود و با گذشت زمان بدتر میشود. با پیشرفت بیماری، ممکن است راه رفتن و صحبت کردن هم دشوار شود. همچنین ممکن است تغییرهای ذهنی و رفتاری، بههم خوردن خواب، افسردگی، اختلال حافظه و خستگی پیش بیاید.
پارکینسون هم در زنان دیده میشود و هم در مردان. با این حال، در مردان حدود ۵۰ درصد بیشتر از زنان شایع است.
یکی از عاملهای خطر پارکینسون سن و سالمندی است. بیشتر کسانی که پارکینسون دارند، نخستین بار در حدود ۶۰سالگی به آن دچار میشوند؛ ولی حدود ۵ تا ۱۰ درصد آنان پارکینسون «زودرس» دارند که پیش از ۵۰سالگی شروع میشود. وراثت و برخی جهشهای ژنتیکی از دلیلهای اصلی پارکینسون است.
چه چیزی باعث پارکینسون میشود؟
پارکینسون وقتی پیش میآید که سلولهای عصبیِ بخشی از مغز که حرکت را کنترل میکند، دچار اختلال شوند یا بمیرند. این سلولهای عصبی در حالت عادی یک مادهٔ شیمیایی مهم مغز به نام دوپامین میسازند. وقتی این سلولها میمیرند یا دچار اختلال میشوند، دوپامین کمتری ساخته میشود و همین، دشواریهای حرکتی پارکینسون را پدید میآورد. دانشمندان هنوز نمیدانند چه چیزی باعث مرگ سلولهای سازندهٔ دوپامین میشود.
کسانی که پارکینسون دارند، پایانههای عصبیِ سازندهٔ نوراپینفرین را هم از دست میدهند. نوراپینفرین پیامرسان شیمیایی اصلیِ دستگاه عصبی سمپاتیک است؛ دستگاهی که بسیاری از کارهای خودکار بدن مانند ضربان قلب و فشار خون را کنترل میکند. از میان رفتن نوراپینفرین ممکن است برخی از نشانههای غیرحرکتی پارکینسون را پدید آورد؛ مانند خستگی، فشار خون نامنظم، کند شدن حرکت غذا در دستگاه گوارش و افت ناگهانی فشار خون هنگام تغییر حالت بدن.
به نظر میرسد برخی از موارد پارکینسون ارثی است و شمار کمی از آنها را میشود تا جهشهای ژنتیکی خاصی ردیابی کرد؛ ولی در بیشتر موارد، این بیماری تصادفی پیش میآید. اکنون بسیاری از پژوهشگران بر این باورند که پارکینسون از ترکیب عاملهای ژنتیکی و عاملهای محیطی، مانند قرار گرفتن در معرض سمها، پدید میآید.
چه نشانههایی دارد؟
پارکینسون چهار نشانهٔ اصلی دارد:
- لرزش در دست، بازو، پاها، فک یا سر
- سفتی اندامها و تنه
- کندی حرکت
- اختلال در تعادل و هماهنگی، که گاهی به زمین خوردن میانجامد
نشانههای دیگر ممکن است افسردگی و تغییرهای عاطفی دیگر باشد. با این بیماری، بلع، جویدن و صحبت کردن دشوار میشود. ناراحتیهای ادراری یا یبوست، ناراحتیهای پوستی و اختلال خواب هم از این نشانههاست.
نشانههای پارکینسون و سرعت پیشرفت آن در افراد گوناگون فرق میکند. گاهی نشانههای اولیهٔ پارکینسون را اثر طبیعیِ بالا رفتن سن میپندارند. در بیشتر موارد هیچ آزمایش پزشکیای برای تشخیص قطعی بیماری نیست و برای همین، تشخیص دقیق آن دشوار است.
نشانههای اولیهٔ پارکینسون کم است و کمکم پیدا میشود. برای نمونه، ممکن است لرزش خفیفی حس کنید یا بلند شدن از صندلی برایتان دشوار شود. ممکن است متوجه شوید که خیلی آرام صحبت میکنید یا نوشتنتان کند شده است. دوستان یا اعضای خانواده احتمالاً نخستین کسانیاند که متوجه تغییرها میشوند. ممکن است ببینند که چهرهٔ او حالت و احساسی نشان نمیدهد، یا بازو یا پایش را مثل همیشه حرکت نمیدهد.
کسانی که پارکینسون دارند اغلب هنگام حرکت رو به جلو میروند، قدمهای تند، کوچک و شتابزده برمیدارند و بازوهایشان کمتر تاب میخورد. همچنین ممکن است شروع کردن یا ادامه دادن حرکت برایشان دشوار باشد.
نشانهها اغلب از یک طرف بدن یا حتی از یک اندام شروع میشود. با پیشرفت بیماری، سرانجام هر دو طرف درگیر میشود. با این حال، باز هم ممکن است نشانهها در یک طرف بدن شدیدتر از طرف دیگر باشد.
بسیاری از کسانی که پارکینسون دارند، پیش از آنکه سفتی و لرزش به سراغ بدنشان بیاید، بههم خوردن خواب، یبوست، کم شدن حس بویایی و پاهای بیقرار داشتهاند.
چطور تشخیص داده میشود؟
چند اختلال دیگر هم میتواند نشانههایی مانند پارکینسون پدید آورد. دربارهٔ کسانی که نشانههایی مانند پارکینسون دارند ولی علت آن چیز دیگری است، گاهی میگویند «پارکینسونیسم» دارند. این اختلالها در آغاز پارکینسون تشخیص داده میشوند، ولی آزمایشهای پزشکی خاص و نیز پاسخ بدن به درمان دارویی ممکن است کمک کند آنها را از پارکینسون جدا کنند. چون بسیاری از بیماریهای دیگر ویژگیهای مشابهی دارند ولی درمانشان فرق میکند، مهم است که هرچه زودتر تشخیص دقیق داده شود.
در حال حاضر برای تشخیص موارد غیرژنتیکی پارکینسون آزمایش خون و آزمایشگاهی نیست. بیماری را بر پایهٔ سابقهٔ پزشکی و معاینهٔ عصبی تشخیص میدهند. بهتر شدن پس از شروع دارو هم یکی دیگر از ویژگیهای بارز پارکینسون است.
چه درمانهایی هست؟
پارکینسون درمان قطعی ندارد، ولی دارو، جراحی و روشهای دیگر درمان اغلب میتوانند برخی از نشانهها را سبکتر کنند.
دارو
داروهایی که برای پارکینسون تجویز میشود اینهاست:
- داروهایی که دوپامین مغز را بالا میبرند.
- انواع داروهایی که بر دیگر مواد شیمیایی مغز در بدن اثر میگذارند.
- دارو یا داروهایی که به کنترل نشانههای غیرحرکتی کمک میکنند.
درمان اصلی پارکینسون تقریباً یک دارو است. برخی از عوارض جانبی درمان دارویی پارکینسون تهوع، استفراغ، فشار خون پایین و بیقراری است.
اگر پارکینسون دارید، هرگز نباید بدون اینکه به پزشک بگویید مصرف دارو را قطع کنید. قطع ناگهانی دارو ممکن است عوارض جانبی جدی داشته باشد؛ مانند اینکه نتوانید حرکت کنید یا نفس کشیدن برایتان دشوار شود.
تحریک عمیق مغزی
برای بعضی از کسانی که پارکینسون دارند و دارو بر آنها خوب اثر نمیکند، تحریک عمیق مغزی ممکن است مناسب باشد. تحریک عمیق مغزی نوعی جراحی است که در آن الکترودهایی را در بخشی از مغز میگذارند و آنها را به دستگاه برقی کوچکی وصل میکنند که در قفسهٔ سینه جا میگیرد. دستگاه و الکترودها مغز را بدون درد تحریک میکنند، به شکلی که به متوقف شدن بسیاری از نشانههای حرکتی پارکینسون، مانند لرزش، کندی حرکت و سفتی عضلهها، کمک میکند.
روشهای دیگر درمان
برخی روشهای دیگر، درمان جسمی (فیزیوتراپی)، درمان شغلی (کاردرمانی) و گفتاردرمانی است که به اختلال راه رفتن و صدا، لرزش و سفتی، و افت کارکردهای ذهنی کمک میکند. افزون بر اینها، روشهای حمایتی دیگری هم به کار میرود؛ از جمله برنامهٔ غذایی سالم و تمرینهایی برای تقویت عضلهها و بهتر شدن تعادل.
