بیماری مزمن کلیه یک وضع طولانیمدت است که در آن کلیهها به خوبیِ گذشته کار نمیکنند. این بیماری شایع است و اغلب با بالا رفتن سن همراه است. شدتش در همه یکسان نیست: بیشتر کسانی که آن را دارند با دارو و آزمایش منظم آن را مهار میکنند و از هر صد نفر حدود دو نفر به نارسایی کلیه میرسند.
کلیهها چه کار میکنند؟
کلیهها خون را تصفیه میکنند. وقتی کلیه آسیب ببیند و خون را خوب تصفیه نکند، مواد زائد و آب اضافه در بدن جمع میشود. فشار خون بالا و کمخونی هم از عارضههای این بیماری است.
بیماری مزمن کلیه اغلب آهسته پیش میرود. در شدیدترین حالت، کلیهها تقریباً همهٔ کارشان را از دست میدهند؛ به این حالت نارسایی کلیه میگویند و در آن ممکن است دیالیز یا پیوند کلیه لازم شود. آسیبی که به کلیه رسیده برنمیگردد، ولی بیماری حتماً بدتر نمیشود. اگر زود پیدا شود، دارو و آزمایش منظم کمک میکند پیشرفت نکند.
چه نشانههایی دارد؟
در مرحلههای اول معمولاً نشانهای ندارد، چون بدن میتواند با کم شدن چشمگیر کار کلیه هم کنار بیاید. در این مرحله بیماری بیشتر وقتی پیدا میشود که برای کار دیگری آزمایش خون یا ادرار دادهاید. اگر بیماری زود پیدا نشود یا با وجود درمان بدتر شود، ممکن است این نشانهها پیدا شود:
- خستگی
- ورم مچ پا، پا یا دست
- تنگی نفس
- حالت تهوع، کم شدن اشتها و وزن
- خون در ادرار، یا ادرار کفآلود
- نیاز بیشتر به ادرار کردن، بهویژه شبها
- گرفتگی عضلهها و خارش پوست
- دشواری در خواب و تمرکز
- سردرد
این نشانهها ممکن است از بیماریهای کماهمیتتری هم باشد؛ فقط آزمایش خون و ادرار روشن میکند که از کلیه است یا نه.
چه کسانی بیشتر در خطرند؟
بیماری مزمن کلیه بیشتر وقتها نتیجهٔ بیماریهای دیگری است که به کلیهها فشار میآورند، و اغلب چند علت با هم دارد:
- فشار خون بالا
- دیابت
- کلسترول بالا و بیماری قلب و رگها
- عفونتهای کلیه و التهاب کلیه
- بیماری کلیهٔ پلیکیستیک، که ارثی است و در آن کیسههای پر از مایع در کلیه پیدا میشود
- بند آمدن جریان ادرار، مثلاً با سنگ کلیهٔ مکرر یا بزرگ شدن پروستات
- مصرف منظم و طولانی برخی داروها، مثل لیتیوم یا داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (مسکنهایی مثل ایبوپروفن)
- سابقهٔ خانوادگی بیماری کلیه
بالا رفتن سن هم خطر را بیشتر میکند. اگر یکی از اینها را دارید یا بیش از ۶۰ سال دارید، از پزشکتان بپرسید هر چند وقت یک بار آزمایش کلیه بدهید.
چطور تشخیص داده میشود؟
تشخیص با دو آزمایش است:
- آزمایش خون: مقدار کراتینین، یک مادهٔ زائد، را در خون میسنجد. از روی آن و با در نظر گرفتن سن، جثه و جنس، حساب میکنند کلیهها در هر دقیقه چند میلیلیتر خون را تصفیه میکنند. به این عدد «میزان تصفیهٔ کلیه» (eGFR) میگویند. کلیهٔ سالم بیش از ۹۰ میلیلیتر در دقیقه تصفیه میکند.
- آزمایش ادرار: مقدار آلبومین (نوعی پروتئین) و کراتینین را در ادرار میسنجد و خون یا پروتئین در ادرار را هم بررسی میکند.
این دو آزمایش در کنار هم تصویر دقیقتری از کار کلیه میدهند. گاهی سونوگرافی، امآرآی یا سیتیاسکن هم لازم است تا شکل کلیهها و گرفتگی مسیر ادرار دیده شود. در برخی موارد نمونهٔ کوچکی از بافت کلیه برداشته و زیر میکروسکوپ بررسی میشود (نمونهبرداری).
بیماری چند مرحله دارد؟
پزشکان بیماری را بر پایهٔ عدد میزان تصفیهٔ کلیه در پنج مرحله دستهبندی میکنند:
- مرحلهٔ ۱: عدد بالای ۹۰ است، ولی آزمایشهای دیگر نشانهٔ آسیب کلیه را نشان میدهند.
- مرحلهٔ ۲: عدد ۶۰ تا ۸۹ است، همراه با نشانهٔ دیگری از آسیب کلیه.
- مرحلهٔ ۳: عدد ۳۰ تا ۵۹ است.
- مرحلهٔ ۴: عدد ۱۵ تا ۲۹ است.
- مرحلهٔ ۵: عدد کمتر از ۱۵ است و کلیهها تقریباً همهٔ کارشان را از دست دادهاند.
مقدار آلبومین در ادرار هم در سه رده سنجیده میشود و هرچه بیشتر باشد، بیماری شدیدتر است. پزشک بر پایهٔ مرحله میگوید چه درمانی لازم است و هر چند وقت یک بار آزمایش بدهید.
چه درمانهایی هست؟
درمانی که بیماری مزمن کلیه را از بین ببرد وجود ندارد، ولی درمان میتواند نشانهها را سبکتر کند و پیشرفت بیماری را کند کند. درمان به مرحلهٔ بیماری بستگی دارد:
- دارو: برای مهار فشار خون بالا، قند خون و کلسترول بالا، و داروهایی که کمک میکنند کلیه مدت بیشتری کار کند. پزشک ممکن است برای کمخونی، ورم یا عارضههای دیگر هم دارو تجویز کند.
- شیوهٔ زندگی سالم.
- دیالیز: در مرحلهٔ پیشرفته، بخشی از کار کلیه را به جای آن انجام میدهد.
- پیوند کلیه: در مرحلهٔ پیشرفته.
شیوهٔ زندگی چه کمکی میکند؟
- اگر سیگار میکشید، آن را ترک کنید.
- غذای سالم و متعادل بخورید و نمک را به کمتر از ۶ گرم در روز (حدود یک قاشق چایخوری) برسانید. اگر آزمایش خون نشان دهد پتاسیم یا فسفات خونتان بالاست، پزشک شما را به کارشناس تغذیه معرفی میکند.
- دستکم ۱۵۰ دقیقه در هفته تحرک داشته باشید. اگر بیماریتان پیشرفته است یا دیالیز میشوید، آهسته شروع کنید و پیش از برنامهٔ ورزشی تازه با پزشک صحبت کنید.
- اگر اضافهوزن دارید، وزنتان را کم کنید.
- مسکنهای ضدالتهاب بدون نسخه، مثل ایبوپروفن، را بدون نظر پزشک مصرف نکنید، چون ممکن است به کلیه آسیب بزنند. پیش از مصرف هر داروی بدون نسخه یا مکمل از پزشک یا داروساز بپرسید.
- داروهایی را که پزشک تجویز کرده، حتی وقتی حالتان خوب است، مصرف کنید.
دیالیز
گروه کوچکی از کسانی که بیماری کلیه دارند سرانجام به دیالیز نیاز پیدا میکنند. کار کلیه معمولاً آهسته کم میشود و برای برنامهریزی وقت هست. دیالیز مواد زائد و آب اضافه را از خون بیرون میبرد و دو نوع دارد:
- همودیالیز: خون در دستگاهی بیرون از بدن تصفیه میشود. معمولاً حدود سه بار در هفته، در بیمارستان یا در خانه، انجام میشود.
- دیالیز صفاقی: مایعی وارد شکم میشود تا مواد زائد را بیرون بکشد. معمولاً در خانه، چند بار در روز یا شبها هنگام خواب، انجام میشود.
اگر پیوند کلیه انجام نشود، دیالیز معمولاً تا پایان عمر ادامه پیدا میکند. دربارهٔ خوبیها و دشواریهای هر نوع با پزشکتان صحبت کنید.
پیوند کلیه
پیوند کلیه اغلب مؤثرترین درمان بیماری پیشرفتهٔ کلیه است، ولی جراحی بزرگی است. پس از پیوند باید تا پایان عمر داروهایی مصرف کنید که نمیگذارند بدن کلیهٔ تازه را پس بزند.
چون یک کلیه برای زندگی کافی است، کلیه ممکن است از اهداکنندهٔ زنده یا از کسی که بهتازگی درگذشته است گرفته شود. انتظار برای کلیه ممکن است چند ماه یا چند سال طول بکشد و در این مدت شاید دیالیز لازم شود. حدود ۹۰ درصد کلیههای پیوندی پس از پنج سال کار میکنند و بسیاری پس از ده سال یا بیشتر هم کار میکنند.
اگر دیالیز یا پیوند نخواهید
برخی تصمیم میگیرند دیالیز یا پیوند نداشته باشند، یا این درمانها برایشان مناسب نیست. در این حالت «درمان حمایتی» هست: مهار نشانههایی مثل تنگی نفس، کمخونی، بیاشتهایی و خارش پوست، همراه با کمک روانی و عملی به خود فرد و خانوادهاش.
زندگی با بیماری کلیه
بسیاری از کسانی که بیماری مزمن کلیه دارند عمر درازی دارند و این بیماری چندان بر زندگیشان اثر نمیگذارد. ولی بیماری کلیه، حتی نوع خفیف آن، خطر بیماری قلب و رگها، از جمله حملهٔ قلبی و سکتهٔ مغزی، را بیشتر میکند. شیوهٔ زندگی سالم و دارو این خطر را کم میکند.
کسی که بیماری کلیه دارد در برابر عفونتها آسیبپذیرتر است. از پزشکتان دربارهٔ واکسن سالانهٔ آنفلوانزا و واکسن ذاتالریه (پنوموکوک) بپرسید.
