پارکینسون بیماری‌ای مزمن (بیماری‌ای که مدت درازی می‌ماند) و پیش‌رونده است که بر دستگاه عصبی مرکزی اثر می‌گذارد و بیشتر، حرکت و کنترل عضله‌ها را مختل می‌کند. نام این بیماری از جیمز پارکینسون گرفته شده است؛ پزشکی که نخستین بار در اوایل قرن نوزدهم آن را توصیف کرد. پارکینسون بیشتر در سالمندی پیش می‌آید و با بالا رفتن سن، احتمال آن بیشتر می‌شود.

بیشتر موارد پارکینسون در افراد بالای ۶۰ سال تشخیص داده می‌شود و شیوع آن در افراد بالای ۶۵ سال به‌طور چشمگیری بیشتر است. پارکینسون معمولاً در سن بالا دیده می‌شود، ولی ممکن است در افراد جوان‌تر هم پیدا شود؛ به‌ویژه در موارد نادرِ پارکینسون زودرس که پیش از ۵۰ سالگی بروز می‌کند. بالا رفتن سن با تغییرهای طبیعی مغز همراه است و این تغییرها می‌تواند حساسیت به این بیماری را بیشتر کند.

مراقب کمک‌کنندهٔ سالمند هنگام راه رفتن با واکر در باغ

نشانه‌های اصلی پارکینسون

پارکینسون نشانه‌های گوناگونی دارد که کم‌کم پیدا می‌شوند و با گذشت زمان شدیدتر می‌شوند. مهم‌ترین نشانه‌ها این‌هاست:

لرزش (ترمور)

لرزش غیرارادی (ترمور) از نشانه‌های اصلی و شایع پارکینسون است. این لرزش معمولاً غیرارادی و ریتمیک است و در دست‌ها، پاها یا حتی فک و صورت پیدا می‌شود. بیشتر در حالت استراحت دیده می‌شود و با حرکت کم می‌شود. لرزش پارکینسون بیشتر وقت‌ها با بسامد ۴ تا ۶ هرتز (۴ تا ۶ بار در ثانیه) پیش می‌آید و یکی از نخستین نشانه‌هایی است که بیمار و اطرافیانش متوجه آن می‌شوند. لرزش می‌تواند فرد را از کارهایش بازدارد، ولی در برخی موارد ممکن است با دارو یا درمان‌های دیگر کنترل شود.

سفتی عضله‌ها (ریجیدیتی)

سفتی عضله‌ها (ریجیدیتی) از نشانه‌های شایع پارکینسون است؛ یعنی عضله‌ها در برابر حرکت بیشتر مقاومت می‌کنند. این سفتی ممکن است در همهٔ بدن یا فقط در برخی عضله‌ها، مانند دست‌ها، گردن یا پاها، حس شود و می‌تواند درد بیاورد و دامنهٔ حرکت را محدود کند. سفتی عضله‌ها معمولاً کم‌کم پدید می‌آید و ممکن است انجام کارهای روزمره، مانند لباس پوشیدن یا راه رفتن، را برای بیمار دشوار کند. این نشانه، همراه با کندی حرکت، حرکت کردن را سخت می‌کند و کیفیت زندگی بیمار را پایین می‌آورد.

کندی حرکت (برادیکینزیا)

حرکت‌های کسی که پارکینسون دارد به‌طور چشمگیری کند می‌شود؛ یعنی سرعت و دقت حرکت‌های ارادی‌اش کم می‌شود. این نشانه می‌تواند کارهای روزمره، مانند راه رفتن، لباس پوشیدن یا غذا خوردن، را برای بیمار دشوار کند. کسی که برادیکینزیا دارد ممکن است کم‌کم متوجه شود که حرکت‌هایش آهسته‌تر، کوتاه‌تر و کم‌دقت‌تر شده است. این کندی می‌تواند دشواری‌هایی مانند سخت شروع کردن حرکت (فریزینگ) و کم شدن حالت‌های چهره (چهرهٔ ماسک‌گونه) هم بیاورد.

به‌هم خوردن تعادل و هماهنگی (پوسچرال اینستبیلیتی)

اختلال در تعادل و هماهنگی از نشانه‌های شایع و پیش‌رونده در بیماران پارکینسون است و معمولاً در مرحله‌های پیشرفته‌تر بیماری بروز می‌کند. با این اختلال، بیمار در حفظ تعادل و ایستادن دچار دشواری می‌شود و هنگام راه رفتن، به‌ویژه در چرخیدن یا تغییر جهت، بیشتر در خطر افتادن است. علت این دشواری‌ها از دست رفتن انعطاف و هماهنگی عضله‌ها و نیز اثر پارکینسون بر مرکزهای کنترل تعادل در مغز است.

به سبب این اختلال، بیمار ممکن است ناگهان تعادلش را از دست بدهد و در خطر جدی افتادن و آسیب‌های ناشی از آن، مانند شکستگی استخوان، قرار بگیرد. برای کم کردن این خطر، بیشتر وقت‌ها توصیه می‌شود که بیمار از وسایل کمکی مانند عصا یا واکر استفاده کند و فیزیوتراپی و آموزش‌های مربوط به حفظ تعادل بگیرد. درمان دارویی هم ممکن است تا حدی به بهتر شدن تعادل کمک کند، ولی با پیشرفت بیماری، این اختلال معمولاً شدیدتر می‌شود.

نشانه‌های غیرحرکتی

پارکینسون افزون بر نشانه‌های حرکتی، می‌تواند نشانه‌های غیرحرکتی هم داشته باشد:

اختلال خواب

دشواری‌های خواب در بیماران پارکینسون بسیار شایع است و می‌تواند به‌طور چشمگیری بر کیفیت زندگی‌شان اثر بگذارد. این اختلال‌ها عبارت‌اند از بی‌خوابی، بیدار شدن‌های پی‌درپی در شب، حرکت‌های غیرارادی در خواب (مانند لگد زدن یا تکان خوردن شدید) و خواب ناآرام. یکی از اختلال‌های ویژهٔ این بیماران «اختلال رفتاری خواب REM» است که در آن، فرد هنگام خواب دیدن حرکت‌های خشنی می‌کند که می‌تواند خطرناک باشد.

افزون بر این، بیماران پارکینسون ممکن است در طول روز خستگی شدید و خواب‌آلودگی حس کنند. علت آن، کیفیت پایین خواب شب و تغییرهایی است که بیماری در چرخهٔ خواب و بیداری پدید می‌آورد. این اختلال‌های خواب نه‌تنها می‌تواند بر حال روحی و کارکرد روزانهٔ بیمار اثر بگذارد، بلکه ممکن است نشانه‌های دیگر پارکینسون را هم شدیدتر کند. کنترل اختلال خواب در این بیماران ممکن است به ترکیبی از تغییر در شیوهٔ زندگی، دارو و در برخی موارد مشاوره با متخصص خواب نیاز داشته باشد.

اختلال شناختی

اختلال شناختی در بیماران پارکینسون کم‌کم و در مرحله‌های پیشرفته‌تر بیماری پیدا می‌شود و می‌تواند کم شدن حافظه، اختلال در تمرکز و تصمیم‌گیری، و کم شدن توان حل مسئله را در بر بگیرد. این اختلال‌ها ممکن است در آغاز خفیف باشند، ولی با پیشرفت بیماری می‌توانند شدیدتر شوند و به زوال عقل (دمانس) برسند که به آن زوال عقل پارکینسونی می‌گویند. این نوع زوال عقل با کم شدن توانایی‌های شناختی و تغییر شخصیت همراه است و می‌تواند به‌طور چشمگیری بر زندگی روزمرهٔ بیمار اثر بگذارد.

چند عامل به این اختلال‌ها کمک می‌کند؛ از جمله تغییر در شیمی مغز، مانند کم شدن دوپامین، و اختلال در کار بخش‌هایی از مغز که در تنظیم شناخت و حافظه نقش دارند. این دشواری‌های شناختی نه‌تنها بر توان بیمار برای انجام کارهای روزمره اثر می‌گذارند، بلکه می‌توانند احساس سردرگمی، اضطراب و افسردگی را هم شدیدتر کنند. کنترل این اختلال‌ها به رویکردی چندجانبه نیاز دارد که درمان دارویی، توان‌بخشی شناختی و حمایت روانی را در بر بگیرد تا بشود کیفیت زندگی بیمار را بهتر کرد.

ناراحتی‌های گوارشی

ناراحتی‌های گوارشی در بیماران پارکینسون بسیار شایع است و می‌تواند نشانه‌هایی مانند یبوست، احساس پری یا نفخ، و کم شدن اشتها داشته باشد. یبوست از شایع‌ترین ناراحتی‌های گوارشی این بیماران است. علت آن، کند شدن حرکت عضله‌های روده (به سبب اختلال در دستگاه عصبی خودمختار، یعنی بخشی از دستگاه عصبی که کارهای غیرارادی بدن را اداره می‌کند) و کم شدن مصرف مایعات و فیبر است. فیبر بخشی از خوراکی‌های گیاهی است که هضم نمی‌شود و به کار روده کمک می‌کند. پارکینسون می‌تواند بر بلع هم اثر بگذارد و بلعیدن غذا یا مایعات را دشوار کند.

این ناراحتی‌های گوارشی نه‌تنها آزاردهنده‌اند، بلکه می‌توانند کیفیت زندگی را پایین بیاورند و حتی مشکلات تغذیه‌ای برای بیمار پدید بیاورند. کنترل آن‌ها بیشتر وقت‌ها به تغییر در برنامهٔ غذایی، مصرف ملین (داروی روان‌کنندهٔ شکم) و در موارد شدیدتر مشاوره با متخصص گوارش نیاز دارد.

افسردگی و اضطراب

افسردگی و اضطراب از ناراحتی‌های روانی شایع در بیماران پارکینسون‌اند. این دو می‌توانند هم‌زمان با نشانه‌های حرکتی پیدا شوند و بر کیفیت زندگی بیمار اثری عمیق بگذارند. افسردگی در این بیماران ممکن است به سبب تغییرهای شیمیایی مغز پیش بیاید؛ مانند کم شدن دوپامین و سروتونین که هر دو در تنظیم خلق‌وخو نقش دارند. اضطراب هم می‌تواند از استرس مزمنِ مربوط به بیماری، نگرانی از آینده و کم‌توانی‌های مرتبط با پارکینسون باشد.

این حالت‌ها می‌توانند نشانه‌های حرکتی بیماری را شدیدتر کنند و به بی‌انگیزگی، بی‌قراری و دشواری در خواب بینجامند. درمان افسردگی و اضطراب در بیماران پارکینسون ممکن است ترکیبی از داروهای ضدافسردگی، مشاورهٔ روان‌شناختی و پشتیبانی اجتماعی باشد تا به بهتر شدن حال روانی و کیفیت زندگی‌شان کمک کند.

کم شدن حس بویایی

کم شدن حس بویایی (هیپوسمیا) از نشانه‌های اولیه و شایع پارکینسون است و ممکن است سال‌ها پیش از نشانه‌های حرکتی پیدا شود. توان تشخیص بوها از آن رو کم می‌شود که پارکینسون بر بخش‌هایی از مغز که اطلاعات بویایی را پردازش می‌کنند اثر می‌گذارد. کم شدن حس بویایی مستقیم بر کیفیت زندگی اثر نمی‌گذارد، ولی می‌تواند نشانه‌ای از تغییرهای اولیه در دستگاه عصبی باشد که به پیشرفت پارکینسون می‌انجامد. تشخیص زودهنگام این نشانه می‌تواند به شناسایی و کنترل زودرس بیماری کمک کند، هرچند برای برگرداندن حس بویایی در این بیماران درمان خاصی وجود ندارد.

طرح دستگاه عصبی بدن کنار فردی با عصا

پارکینسون چرا و چگونه پدید می‌آید؟

پارکینسون به این سبب پدید می‌آید که سلول‌های عصبی در بخشی از مغز به نام مادهٔ سیاه (Substantia Nigra) از بین می‌روند. این سلول‌ها دوپامین می‌سازند؛ ناقل عصبی‌ای که برای کنترل حرکت و هماهنگی عضله‌ها حیاتی است. با کم شدن تدریجی دوپامین در مغز، توان مغز برای فرستادن پیام‌های درستِ تنظیم حرکت مختل می‌شود و این به نشانه‌های اصلی پارکینسون، مانند لرزش، سفتی عضله‌ها و کندی حرکت، می‌انجامد.

علت دقیق از بین رفتن سلول‌های سازندهٔ دوپامین (سلول‌های دوپامینرژیک) در پارکینسون هنوز کاملاً شناخته نشده است، ولی ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی ممکن است در آن نقش داشته باشد. برخی جهش‌های ژنتیکی می‌توانند خطر پارکینسون را بیشتر کنند، به‌ویژه در مواردی که بیماری در سن پایین‌تر بروز می‌کند.

افزون بر این، عوامل محیطی مانند روبه‌رو شدن با سم‌ها، آفت‌کش‌ها یا فلزهای سنگین هم ممکن است در بیشتر شدن خطر این بیماری مؤثر باشند. سرانجام، جمع شدن پروتئین‌های غیرطبیعی به نام آلفا-سینوکلئین در سلول‌های عصبی، به شکل ساختاری به نام اجسام لویی (Lewy bodies)، هم یکی از سازوکارهای احتمالی تخریب سلول‌ها در پارکینسون دانسته می‌شود.

آیا پارکینسون درمان می‌شود؟

در حال حاضر درمان قطعی برای پارکینسون وجود ندارد، ولی درمان‌های موجود می‌توانند به کم شدن نشانه‌ها و بهتر شدن کیفیت زندگی بیمار کمک کنند.

دارو

داروهایی مانند لوودوپا (Levodopa) برای بالا بردن دوپامین مغز، و داروهای دیگری برای کنترل نشانه‌های گوناگون تجویز می‌شوند.

فیزیوتراپی و کاردرمانی

فیزیوتراپی و کاردرمانی در کنترل نشانه‌های پارکینسون نقش مهمی دارند و به بهتر شدن کیفیت زندگی بیمار کمک می‌کنند. تمرکز فیزیوتراپی بر بهتر کردن حرکت، انعطاف، قدرت عضله‌ها و تعادل است. این درمان تمرین‌هایی برای بیشتر کردن دامنهٔ حرکت، تقویت عضله‌ها و بهتر کردن هماهنگی دارد که می‌تواند به کم شدن خطر افتادن و بهتر شدن راه رفتن کمک کند. تمرین‌های تعادلی و کششی هم می‌توانند به کنترل سفتی عضله‌ها و بهتر شدن وضعیت بدن (پوسچر) کمک کنند.

تمرکز کاردرمانی بر آموزش و توانمند کردن بیمار برای انجام کارهای روزمره است. کاردرمانگران به بیماران پارکینسون کمک می‌کنند برای کنار آمدن با دشواری‌هایی مانند کندی حرکت، سفتی عضله‌ها و به‌هم خوردن تعادل راه‌هایی پیدا کنند. این درمان آموزش استفاده از وسایل کمکی را در بر می‌گیرد، و نیز بهتر کردن مهارت‌های دست برای کارهایی مانند نوشتن، لباس پوشیدن و خوردن، و تغییرهایی در خانه برای ایمنی و راحتی بیشتر بیمار. فیزیوتراپی و کاردرمانی در کنار هم می‌توانند به حفظ استقلال بیمار و کم شدن وابستگی‌اش به دیگران کمک کنند.

تحریک عمقی مغز

تحریک عمقی مغز (Deep Brain Stimulation) روش جراحی پیشرفته‌ای است که برای کنترل نشانه‌های پارکینسون به کار می‌رود؛ به‌ویژه در مرحله‌های پیشرفتهٔ بیماری که دارو به‌تنهایی مؤثر نیست. در این روش، الکترودهای کوچکی در بخش‌های خاصی از مغز، معمولاً در تالاموس، هستهٔ زیر تالاموس یا گلوبوس پالیدوس، کاشته می‌شود. این الکترودها به دستگاه تنظیم‌کنندهٔ کوچکی وصل می‌شوند که زیر پوست قفسهٔ سینه جا می‌گیرد. دستگاه با فرستادن پالس‌های الکتریکی به مغز، فعالیت غیرطبیعی سلول‌های عصبی را تنظیم می‌کند و نشانه‌هایی مانند لرزش، سفتی عضله‌ها و کندی حرکت را کم می‌کند.

تحریک عمقی مغز نمی‌تواند پارکینسون را درمان کند، ولی می‌تواند کیفیت زندگی بیمار را به‌طور چشمگیری بهتر کند. با این روش، بیمار می‌تواند دوز داروهایش را کم کند و عوارض جانبی داروها را به کمترین حد برساند. با این حال، این روش برای همهٔ بیماران مناسب نیست و تصمیم برای انجام آن به ارزیابی دقیق گروهی از متخصصان، از جمله متخصص مغز و اعصاب و جراح مغز و اعصاب، نیاز دارد. همچنین تحریک عمقی مغز، مانند هر جراحی دیگری، ممکن است عوارض و خطرهایی داشته باشد؛ ولی برای بسیاری از بیماران، گزینه‌ای مؤثر در کنترل نشانه‌های شدید پارکینسون به شمار می‌آید.

بیماری چطور پیش می‌رود؟

پارکینسون بیماری پیش‌رونده‌ای است؛ یعنی با گذشت زمان بدتر می‌شود. پیشرفت بیماری ممکن است در هر کس جور دیگری باشد و در برخی موارد می‌تواند سال‌ها یا حتی دهه‌ها طول بکشد. با این حال، با درمان مناسب، بسیاری از بیماران می‌توانند مدتی طولانی با کیفیت مناسب زندگی کنند.

این بیماری به مراقبت پیوسته و پشتیبانی خانواده، دوستان و کادر درمان نیاز دارد تا بیمار بتواند بهترین کیفیت زندگیِ ممکن را داشته باشد.