روماتیسم مفصلی (آرتریت روماتوئید) بیماری‌ای است که در آن دستگاه ایمنی بدن به‌اشتباه به پوشش درونی مفصل‌ها حمله می‌کند و درد، ورم و خشکی می‌آورد. نشانه‌ها بیشتر میان سی تا پنجاه‌سالگی شروع می‌شود، ولی این بیماری در هر سنی ممکن است پیدا شود و خطر آن با بالا رفتن سن بیشتر می‌شود. هرچه زودتر تشخیص داده و درمان شود، خطر آسیب مفصل‌ها کمتر است.

چه نشانه‌هایی دارد؟

در روماتیسم مفصلی، پوشش درونی مفصل ملتهب و ضخیم می‌شود. با پیشرفت بیماری، غضروف و استخوانِ مفصل هم آسیب می‌بیند. نشانه‌ها بیشتر در چند هفته کم‌کم پیدا می‌شوند، ولی گاهی در چند روز پیش می‌آیند. نشانه‌های رایج این‌هاست:

  • درد، حساس شدن، ورم و گرمی مفصل؛ بیشتر در دست‌ها، مچ‌ها و پاها
  • درگیر شدن مفصل‌های هر دو سمت بدن، مثلاً هر دو دست
  • خشکی مفصل‌ها که صبح‌ها یا پس از مدتی بی‌حرکتی بیشتر است و بیش از نیم ساعت طول می‌کشد
  • خستگی و کم‌انرژی بودن
  • گاهی تب خفیف
  • کم شدن اشتها و وزن

نشانه‌ها ممکن است مدتی شدیدتر شوند و دوباره آرام بگیرند. این بیماری گاهی جاهای دیگر بدن، مانند چشم‌ها، ریه‌ها و قلب، را هم درگیر می‌کند.

در سالمندی به چه چیزهایی توجه کنیم؟

وقتی روماتیسم مفصلی در سالمندی شروع می‌شود، با شکل آشنای آن کمی فرق دارد: شروعش ناگهانی‌تر است، مفصل‌های بزرگ مثل شانه بیشتر درگیر می‌شوند و در مردان و زنان تقریباً به یک اندازه دیده می‌شود. برای همین گاهی با پلی‌میالژیا روماتیکا اشتباه گرفته می‌شود.

  • با آرتروز اشتباه نشود. خشکی صبحگاهیِ آرتروز معمولاً در کمتر از نیم ساعت پس از بیدار شدن برطرف می‌شود، ولی در روماتیسم مفصلی بیشتر طول می‌کشد.
  • با پلی‌میالژیا روماتیکا اشتباه نشود. پلی‌میالژیا روماتیکا بیماری دیگری است که بیشتر پس از ۶۵ سالگی پیدا می‌شود. درد و خشکی شانه‌ها، گردن و لگن در چند روز یا چند هفته پیدا می‌شود و صبح‌ها بیشتر است. خستگی زیاد و کم شدن اشتها و وزن هم ممکن است با آن باشد. نشانه‌هایش به روماتیسم مفصلی شبیه است و جدا کردن این دو با پزشک است.
  • بیماری‌ها و داروهای دیگرتان را به پزشک بگویید. این‌ها در تشخیص و انتخاب درمان اثر دارند.
  • مراقب استخوان‌ها باشید. روماتیسم مفصلی خطر پوکی استخوان را بیشتر می‌کند؛ به‌ویژه اگر داروی کورتونی مصرف کنید. دربارهٔ آن با پزشک صحبت کنید.
  • مراقب قلب و رگ‌ها باشید. کسانی که روماتیسم مفصلی دارند بیشتر در خطر بیماری قلب و سکتهٔ مغزی‌اند. کنترل خوب بیماری، سیگار نکشیدن، غذای سالم و ورزش منظم این خطر را کم می‌کند.

چطور تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص روماتیسم مفصلی گاهی دشوار است، چون بیماری‌های زیادی خشکی و التهاب مفصل می‌آورند و آزمایشی که به‌تنهایی قطعی باشد وجود ندارد. اگر پزشک به این بیماری شک کند، شما را نزد متخصص روماتولوژی (پزشک بیماری‌های مفصلی و خودایمنی) می‌فرستد. این کارها به تشخیص کمک می‌کند:

  • پرسیدن دربارهٔ نشانه‌ها، بیماری‌های دیگر و سابقهٔ خانوادگی
  • معاینهٔ مفصل‌ها
  • آزمایش خون برای نشانه‌های التهاب و برای پادتن‌هایی مانند «فاکتور روماتوئید»
  • عکس‌برداری از مفصل‌ها با اشعهٔ ایکس، سونوگرافی یا ام‌آرآی

هیچ آزمایش خونی به‌تنهایی این بیماری را ثابت یا رد نمی‌کند. فاکتور روماتوئید در حدود یک نفر از هر بیست نفری که روماتیسم مفصلی ندارند هم مثبت است. در سالمندان این نسبت بیشتر است؛ یعنی جواب مثبت در سالمندِ سالم هم بیشتر دیده می‌شود. از آن طرف، بعضی کسانی که روماتیسم مفصلی دارند آزمایش خونشان طبیعی است. برای همین پزشک همهٔ یافته‌ها را با هم می‌سنجد.

طرحی گرافیکی از مفصل‌های دست و پا

درمان آن چیست؟

روماتیسم مفصلی درمان قطعی ندارد، ولی با تشخیص زودهنگام و درمان مناسب، بسیاری از افراد ماه‌ها یا حتی سال‌ها میان دوره‌های شدید شدن بیماری فاصله دارند. درمان را پزشک، معمولاً متخصص روماتولوژی، انتخاب می‌کند.

اساس درمان داروهایی است که نشانه‌ها را کم و پیشرفت بیماری را کند می‌کنند و برای مدت طولانی مصرف می‌شوند. گاهی چند ماه طول می‌کشد تا اثرشان پیدا شود. پزشک ممکن است برای مدتی کوتاه داروی کورتونی هم بدهد تا درد و التهاب زودتر آرام شود. داروهای کورتونی معمولاً کوتاه‌مدت داده می‌شوند، چون مصرف طولانی آن‌ها عوارض جدی مانند پوکی استخوان، افزایش وزن، ضعف عضله و نازک شدن پوست دارد.

این داروها نیاز به پیگیری و آزمایش خون منظم دارند. دارو را همان‌طور که پزشک گفته مصرف کنید، حتی وقتی حالتان بهتر شده است، و آن را خودتان کم یا قطع نکنید. پیش از مصرف هر داروی بدون نسخه، از جمله ضددردها و مکمل‌ها، با پزشک یا داروساز مشورت کنید، چون ممکن است با داروهایتان تداخل داشته باشد.

بسیاری از داروهای روماتیسم مفصلی خطر عفونت را بیشتر می‌کنند. واکسن آنفلوآنزای سالانه و واکسن پنوموکوک (واکسنی برای پیشگیری از نوعی عفونت جدی ریه) را با پزشک بررسی کنید. اگر داروی سرکوب‌کنندهٔ دستگاه ایمنی مصرف می‌کنید، واکسن‌های زنده را فقط با نظر پزشک بزنید.

زنی نشسته که مفصل‌هایش درد می‌کند

جز دارو چه کارهایی کمک می‌کند؟

  • فعال بمانید. ورزش منظم مفصل‌ها را نرم و عضله‌های دورشان را قوی نگه می‌دارد. فعالیت‌های کم‌فشار مانند پیاده‌روی، شنا و دوچرخه‌سواری مناسب‌ترند. فیزیوتراپیست می‌تواند برای بهتر شدن توان و نرمی مفصل‌ها کمکتان کند.
  • میان استراحت و حرکت تعادل نگه دارید. وقتی بیماری فعال است بیشتر استراحت کنید. اگر فعالیتی مفصل را گرم و ورم‌کرده می‌کند یا درد شدید می‌آورد، آن را متوقف کنید.
  • از مفصل‌ها محافظت کنید. کاردرمانگر راه‌های محافظت از مفصل را یادتان می‌دهد و ممکن است آتل یا وسایلی را پیشنهاد کند که باز کردن درِ شیشه و شیر آب را آسان‌تر می‌کنند.
  • سیگار نکشید. در کسانی که به سیگار کشیدن ادامه می‌دهند، بیماری ممکن است شدیدتر باشد.
  • وزنتان را در حد مناسب نگه دارید. وزن اضافه فشار بیشتری به مفصل‌ها می‌آورد.
  • دربارهٔ بیماری‌تان یاد بگیرید. کسانی که در مراقبت از خود نقش دارند درد کمتر و کیفیت زندگی بهتری گزارش می‌کنند.
  • به خواب و آرامشتان برسید. استراحت‌های منظم و روش‌های آرام‌سازی مانند نفس عمیق به کنار آمدن با فشار روانی بیماری کمک می‌کند.

چشم‌انداز بیماری

درمان این بیماری پیوسته بهتر می‌شود. با درمان و پشتیبانی درست، بسیاری از افراد نشانه‌هایشان را کنترل می‌کنند و فعال می‌مانند.

پیش از رفتن نزد پزشک، یادداشت کنید نشانه‌ها کی و چطور شروع شدند، چه تغییری کرده‌اند و چه کارهایی را برایتان سخت کرده‌اند. همهٔ نشانه‌ها را بگویید، نه فقط آن‌هایی را که مهم می‌دانید.

زنی که دستش را روی سینه گذاشته و نگران است