با بالا رفتن سن، بدن تغییرهای زیادی می‌کند و برخی از آن‌ها می‌توانند آزاردهنده یا حتی شرم‌آور باشند. یکی از این تغییرها بی‌اختیاری ادراری است؛ مشکلی که بسیاری در این سال‌ها با آن روبه‌رو می‌شوند ولی کمتر درباره‌اش حرف می‌زنند. این در حالی است که بی‌اختیاری ادراری هم رایج است و هم با تشخیص و درمان به‌موقع می‌تواند به‌خوبی کنترل یا حتی برطرف شود.

بی‌اختیاری ادراری چیست؟

بی‌اختیاری ادراری یعنی اینکه فرد نتواند ادرارش را کنترل کند و ادرار ناخواسته نشت کند. این وضعیت ممکن است گاه‌گاه باشد یا همیشگی، و از چند قطره تا خالی شدن کامل مثانه فرق کند.

نشانه‌های آن این‌هاست:

  • ناگهان و به‌شدت احساس می‌کنید باید ادرار کنید.
  • هنگام عطسه، سرفه یا خندیدن ادرار نشت می‌کند.
  • نمی‌توانید به‌موقع خود را به دستشویی برسانید.
  • در روز و شب پی‌درپی ادرار می‌کنید (تکرر ادرار).
  • احساس می‌کنید مثانه کامل خالی نشده است.

چرا با بالا رفتن سن بیشتر پیش می‌آید؟

در این سال‌ها چند عامل باعث می‌شود کنترل ادرار دشوار شود.

نماد زن و مرد با حالت نیاز به دستشویی

ضعیف شدن عضله‌های لگن و مثانه

با بالا رفتن سن، عضله‌هایی که مثانه و مجرای ادرار را کنترل می‌کنند ضعیف می‌شوند. این ضعف باعث می‌شود حتی فشاری سبک، مثل خنده یا بلند شدن، ادرار را نشت دهد.

تغییرهای هورمونی

در خانم‌ها، یائسگی استروژن را کم می‌کند و دیواره‌های مثانه و پیشابراه (مجرای ادرار) نازک‌تر و حساس‌تر می‌شوند. این تغییر بر کار طبیعی دستگاه ادراری اثر می‌گذارد.

بیماری‌های مزمن

دیابت، پارکینسون، آلزایمر، سکتهٔ مغزی و ام‌اس از بیماری‌هایی هستند که بر عصب‌های کنترل‌کنندهٔ مثانه اثر می‌گذارند.

اثر داروها

بعضی داروها، مثل داروهای ادرارآور (دیورتیک‌ها)، آرام‌بخش‌ها و داروهای ضدافسردگی، می‌توانند دفعه‌های ادرار یا فوریت آن را بیشتر کنند.

بزرگی پروستات در مردان

در مردان سالمند، پروستات می‌تواند بزرگ شود و به مجرای ادرار فشار بیاورد. این عامل هم باعث ماندن ادرار در مثانه (احتباس ادرار) می‌شود و هم باعث بی‌اختیاری سرریزی.

انواع بی‌اختیاری ادراری

دانستن نوع بی‌اختیاری به انتخاب درمان مناسب کمک می‌کند.

بی‌اختیاری فشاری

بی‌اختیاری فشاری (Stress Incontinence) یعنی نشت ادرار هنگام کارهایی که فشار درون شکم را بالا می‌برد؛ مانند عطسه، سرفه، خندیدن و بلند کردن چیزهای سنگین.

بی‌اختیاری اضطراری

بی‌اختیاری اضطراری (Urge Incontinence) یعنی احساس ناگهانی و شدید نیاز به ادرار که به‌سختی می‌توان آن را نگه داشت. ممکن است حتی پیش از رسیدن به دستشویی ادرار نشت کند. به آن «مثانهٔ بیش‌فعال» هم می‌گویند.

دست‌های سالمند روی ناحیهٔ لگن

بی‌اختیاری ترکیبی

بی‌اختیاری ترکیبی (Mixed Incontinence) ترکیبی از دو نوع بالاست. این نوع معمولاً در خانم‌های سالمند شایع‌تر است.

بی‌اختیاری سرریزی

بی‌اختیاری سرریزی (Overflow Incontinence) وقتی است که مثانه کامل خالی نمی‌شود و ادرار پیوسته یا قطره‌قطره نشت می‌کند. معمولاً در مردانی دیده می‌شود که بزرگی پروستات دارند.

چرا گفتنش سخت است؟

بی‌اختیاری هنوز هم در بسیاری از فرهنگ‌ها تابو به شمار می‌آید. ممکن است آن را نشانهٔ بالا رفتن سن، از دست رفتن توان یا ضعف بدانید و از گفتنش خجالت بکشید.

پنهان کردن آن این پیامدها را دارد:

  • عزت‌نفس کم می‌شود.
  • فرد گوشه‌گیر می‌شود و از فعالیت‌های اجتماعی دوری می‌کند.
  • افسردگی و اضطراب پیش می‌آید.
  • ناراحتی‌های پوستی و بهداشتی پیش می‌آید.

چه راه‌هایی برای درمان و کنترل هست؟

خبر خوب این است که بی‌اختیاری را می‌توان کنترل و در برخی موارد درمان کرد. ترکیب این راه‌ها می‌تواند بسیار سودمند باشد.

ارزیابی و تشخیص دقیق

نخستین قدم، مراجعه به پزشک متخصص است: متخصص کلیه و مجاری ادراری (اورولوژیست) یا متخصص سالمندان. پزشک معمولاً با معاینه، گرفتن شرح حال، آزمایش ادرار و سونوگرافی وضعیت مثانه، علت اصلی را پیدا می‌کند.

زن سالمند در حال حرکت پل زدن روی تشک

تمرین عضله‌های کف لگن (ورزش کگل)

این‌ها ورزش‌هایی ساده برای تقویت عضله‌های کنترل‌کنندهٔ ادرار است:

  • روزانه چند بار عضله‌های لگن را منقبض و رها کنید؛ هر بار ۵ تا ۱۰ ثانیه.
  • این تمرین را نشسته، ایستاده و درازکش انجام دهید.

تغییر در شیوهٔ زندگی

  • پیش از خواب کمتر مایعات بنوشید.
  • از کافئین، نوشابه و غذاهای تند پرهیز کنید.
  • سیگار را ترک کنید؛ چون سرفه‌های مزمن بی‌اختیاری را بدتر می‌کند.
  • وزنتان را متعادل نگه دارید.
مرد سالمند در حال ورزش در پارک

آموزش مثانه

در آموزش مثانه (Bladder Training) به‌تدریج فاصلهٔ میان دفعه‌های ادرار را بیشتر می‌کنید تا مثانه یاد بگیرد بیشتر نگه دارد.

دارودرمانی

در برخی موارد پزشک داروهایی برای آرام کردن مثانه یا تقویت عضله‌های ادراری تجویز می‌کند. مصرف این داروها باید زیر نظر پزشک باشد؛ به‌ویژه در سالمندان، چون به عوارض جانبی حساس‌اند.

وسایل کمکی

  • پدهای جاذب ویژهٔ بی‌اختیاری
  • لباس زیرهای ضدنشت
  • تشک‌های محافظ

درمان‌های پیشرفته

در موارد شدید ممکن است از روش‌هایی مانند فیزیوتراپی کف لگن، تزریق بوتاکس به مثانه یا حتی جراحی استفاده شود.

خانواده و مراقبان چه کمکی می‌کنند؟

پشتیبانی عاطفی خانواده و مراقبان می‌تواند تفاوت بزرگی بسازد. اگر عضو خانواده یا مراقب هستید، این نکته‌ها مهم است:

  • هرگز سالمند را سرزنش یا مسخره نکنید.
  • فضایی امن و راحت فراهم کنید تا بتواند از مشکل‌هایش حرف بزند.
  • در تصمیم‌های درمانی همراهش باشید.
  • از خدمات مشاوره یا پرستاری در خانه کمک بگیرید.
پرستار کنار مرد سالمند نشسته در اتاق

رایج است، ولی طبیعی نیست

بی‌اختیاری ادراری گرچه رایج است، طبیعی نیست و نباید آن را بخش ناگزیرِ بالا رفتن سن دانست. با تشخیص به‌موقع، درمان مناسب، ورزش، مراقبت و پشتیبانی خانواده، بسیاری از سالمندان می‌توانند زندگی فعال، سالم و با اعتمادبه‌نفس بیشتری را تجربه کنند. پنهان کردن مشکل فقط آن را پیچیده‌تر می‌کند. گفت‌وگو آغازِ تغییر است.