سالمندی دهه‌شصتی‌ها در ایران ممکن است به بحران بدل شود. این نگرانی دلیل‌های گوناگونی دارد که هم به وضع جمعیت برمی‌گردد و هم به شرایط اقتصادی و اجتماعی. برخی از مهم‌ترین آن‌ها این‌هاست.

چرا سالمندی این نسل ممکن است بحران شود؟

جمعیت زیاد و فشار بر نظام رفاهی

دهه‌شصتی‌ها بزرگ‌ترین نسل پس از انقلاب‌اند. به دلیل سیاست‌های افزایش جمعیت در آن سال‌ها، شمار زیادی از آنان هم‌زمان به سالمندی می‌رسند. این وضع چند دشواری پدید می‌آورد:

  • بیشتر شدن ناگهانی جمعیت سالمندان، فشار زیادی بر نظام تأمین اجتماعی و بیمه‌های بازنشستگی می‌آورد.
  • چون نرخ زادوولد در دهه‌های بعد پایین آمده، نیروی کار جوانِ کافی برای تأمین هزینه‌های بازنشستگی این نسل وجود ندارد.
خیابانی شلوغ در شهری ایرانی با رهگذران میانسال و سالمند

تنگنای اقتصادی و نبود پشتوانهٔ مالی

  • بسیاری از دهه‌شصتی‌ها به دلیل رکود اقتصادی، تورم و تغییرهای ساختاری بازار کار نتوانستند برای دوران سالمندی پس‌انداز کافی داشته باشند.
  • بیکاری و ناپایداری شغلی (به‌ویژه در دههٔ ۹۰) سبب شد این نسل کمتر از مزایای بیمه و بازنشستگی بهره ببرد.
  • شمار چشمگیری از این نسل در شغل‌های غیررسمی کار می‌کردند که پوشش بیمه نداشته است.

خانواده و شیوهٔ زندگی متفاوت

  • کم شدن ازدواج و بیشتر شدن تجرد قطعی در میان دهه‌شصتی‌ها، احتمال تنهایی آنان را در دوران سالمندی بیشتر می‌کند.
  • پایین آمدن نرخ باروری یعنی بسیاری از آنان فرزند کمتری دارند، یا اصلاً فرزندی ندارند که بتواند از آنان حمایت کند.
  • تغییر شیوهٔ زندگی و دور شدن از الگوی سنتی خانوادهٔ گسترده سبب شده سالمندان کمتر به فرزندانشان تکیه کنند.

سلامت و کمبود زیرساخت

  • بسیاری از دهه‌شصتی‌ها در کودکی و جوانی زیر فشارهای گوناگونی مانند جنگ، تحریم‌ها و بحران‌های اقتصادی بوده‌اند و این فشارها بر سلامت جسمی و روانی آنان اثر منفی گذاشته است.
  • احتمال بیشتر شدن بیماری‌های مزمن مانند دیابت، فشار خون و ناراحتی‌های قلبی در این نسل زیاد است، ولی زیرساخت‌های مراقبت از سالمندان همچنان ضعیف است.
  • نظام سلامت کشور، به دلیل تنگنای مالی و کمبود نیروی انسانی، ممکن است نتواند پاسخگوی نیازهای این نسل باشد.

چه راهکارهایی این بحران را کم می‌کند؟

دهه‌شصتی‌ها در آینده‌ای نه‌چندان دور به دوران سالمندی می‌رسند. اگر از اکنون برنامه‌ریزی مناسبی نشود، ممکن است این دوره برای بسیاری از آنان با دشواری‌های بزرگی همراه باشد. ولی با سیاست‌گذاری درست و تغییر شیوهٔ زندگی فردی و اجتماعی می‌توان این بحران را تا حد زیادی مدیریت کرد.

زن و شوهری میانسال با کاغذها و ماشین‌حساب برای بازنشستگی برنامه‌ریزی می‌کنند

تقویت نظام بازنشستگی و بیمه‌های اجتماعی

یکی از مهم‌ترین راهکارها اصلاح نظام بازنشستگی و بیمه‌های اجتماعی است تا سالمندان آینده با تنگنای مالی روبه‌رو نشوند. برخی کارها در این زمینه:

  • اصلاح ساختار صندوق‌های بازنشستگی: بسیاری از صندوق‌های بازنشستگی در وضع بحرانی‌اند و به اصلاح فوری نیاز دارند. باید الگوهای تازه‌ای برای تأمین مالی آن‌ها طراحی شود.
  • گسترش پوشش بیمه برای شغل‌های غیررسمی: بسیاری از دهه‌شصتی‌ها در شغل‌های آزاد و بدون بیمه کار کرده‌اند. دولت می‌تواند طرح‌هایی برای بیمه کردن این گروه بیاورد.
  • تشویق به پس‌انداز بازنشستگی خصوصی: مردم باید به پس‌انداز برای دوران بازنشستگی تشویق شوند. مشوق‌های مالیاتی برای سرمایه‌گذاری در بیمه‌های بازنشستگی خصوصی می‌تواند مؤثر باشد.
مردی بازنشسته در دفتر صندوق بازنشستگی با کارمند گفتگو می‌کند

گسترش خدمات بهداشتی و مراقبتی برای سالمندان

با بالا رفتن سن، نیاز به مراقبت‌های بهداشتی و درمانی بیشتر می‌شود. برخی کارهای پیشنهادی:

  • بیشتر کردن مرکزهای تخصصی سالمندی: ساختن و گسترش مرکزهای درمانی ویژهٔ سالمندان، با پزشکان متخصص، فیزیوتراپی و روان‌درمانی.
  • گسترش بیمه‌های درمانی سالمندان: خدمات بیمه برای دوران سالمندی باید گسترش یابد تا هزینه‌های سنگین درمان بر دوش سالمندان و خانواده‌هایشان نیفتد.
  • ترویج شیوهٔ زندگی سالم: آموزش تغذیهٔ سالم، فعالیت بدنی مناسب و مدیریت استرس از دوران میان‌سالی می‌تواند کیفیت زندگی سالمندان را بهتر کند.
زن سالمند ایرانی در مطب، آرام با پزشک زن گفت‌وگو می‌کند

حمایت از زندگی اجتماعی و جلوگیری از تنها ماندن سالمندان

  • سرای سالمندان با رویکردی تازه: به‌جای مرکزهای سنتی مراقبت از سالمندان می‌توان مرکزهایی طراحی کرد که سالمندان در آن‌ها احساس استقلال و نشاط کنند.
  • راه‌اندازی شبکه‌های اجتماعی و فرهنگی برای سالمندان: گروه‌های دوستی، کلاس‌های آموزشی و تفریحی و شبکه‌های اجتماعی اینترنتیِ ویژهٔ سالمندان می‌تواند از تنها ماندن آنان جلوگیری کند.
  • تقویت نقش سالمندان در جامعه: بسیاری از سالمندان مهارت‌ها و تجربه‌های ارزشمندی دارند که می‌توان در کارهای مشاوره‌ای، تدریس و فعالیت‌های داوطلبانه از آن‌ها بهره گرفت.

مسکن و زیرساخت مناسب سالمندان

  • ساخت خانه‌های سالمندمحور: ساخت خانه‌هایی که طراحی‌شان با نیازهای سالمندان جور باشد؛ مانند آسانسور استاندارد، سرویس بهداشتی ایمن و راهروی مناسب.
  • شهرهای دوستدار سالمند: شهرها باید برای سالمندان دسترس‌پذیرتر شوند؛ از جمله با گسترش حمل‌ونقل عمومی مناسب و فضاهای تفریحی و فرهنگی ویژهٔ سالمندان.
زوج سالمند ایرانی در پیاده‌رو هموار و درختی شهر قدم می‌زنند

حمایت از کار و کارآفرینی در سالمندی

  • امکان کار پاره‌وقت: بسیاری از سالمندان توان کار دارند و به کارهای سبک علاقه‌مندند. باید شرایطی فراهم شود که بتوانند در محیط‌های مناسب به کار ادامه دهند.
  • ترویج کارآفرینی در سالمندی: راه‌اندازی کسب‌وکار کوچک و خانگی می‌تواند منبع درآمد خوبی برای سالمندان باشد. آموزش‌های لازم در این زمینه می‌تواند به استقلال مالی آنان کمک کند.

تغییر نگاه جامعه به سالمندی

  • فرهنگ‌سازی دربارهٔ ارزش سالمندان: جامعه باید نگاهش را به سالمندان تغییر دهد و آنان را گنجینه‌های ارزشمند دانش و تجربه ببیند.
  • آموزش شیوهٔ زندگی سالم از جوانی: کسانی که از جوانی برای سالمندی خود برنامه‌ریزی کنند، می‌توانند این دوران را با آرامش و کیفیت بالاتری تجربه کنند.

چرا باید از امروز دست به کار شد؟

بحران سالمندی دهه‌شصتی‌ها ناگزیر است، ولی اگر از امروز دست به کار شویم، می‌توانیم شرایط بهتری برای این نسل فراهم کنیم. سالمندی نباید هم‌معنای بحران و گرفتاری باشد؛ می‌تواند دوران شکوفایی و آرامش باشد، به شرط آنکه برایش آماده شویم.

اگر از هم‌اکنون در زمینهٔ بیمه، حمایت‌های اجتماعی، آسان کردن اشتغال و برنامه‌ریزی برای دوران سالمندی این نسل سیاست‌گذاری درستی نشود، دهه‌شصتی‌ها در سال‌های آینده با بحران‌های جدی روبه‌رو خواهند شد. بیشتر کردن خدمات مراقبتی، حمایت‌های دولتی و گسترش فرهنگ آمادگی برای سالمندی از راهکارهایی است که می‌تواند از شدت این بحران بکاهد.