در خبرها و تلویزیون چیزهای زیادی دربارهٔ کلسترول می‌شنویم، ولی به‌راستی چند نفر از ما دقیق می‌دانیم کلسترول چیست؟

کلسترول چیست؟

کلسترول را معمولاً این‌طور تعریف می‌کنند: «ماده‌ای چرب که در کبد ساخته می‌شود و در برخی غذاها هم هست.»

چنان‌که می‌دانید، همهٔ ما به مقداری کلسترول در بدنمان نیاز داریم. کلسترول کارهای مهمی در بدن دارد؛ از جمله:

  • بخشی از لایهٔ بیرونی همهٔ سلول‌های بدن را می‌سازد.
  • بدن برای ساختن ویتامین دی و چند هورمون که پشتیبان استخوان‌ها، دندان‌ها و عضله‌ها هستند به آن نیاز دارد.
  • به بدن کمک می‌کند صفرا بسازد و صفرا به هضم غذا کمک می‌کند.

کلسترول از کجا می‌آید؟

کبد حدود ۸۰ درصد کلسترول بدن را می‌سازد و بقیه از غذایی می‌آید که می‌خوریم. کبد کلسترول را در بسته‌هایی به نام لیپوپروتئین بسته‌بندی می‌کند. سپس خون این لیپوپروتئین‌ها را، که کلسترول در خود دارند، به بدن و به هر جا که لازم باشد می‌برد.

لیپوپروتئین چند نوع دارد. دو نوع اصلی آن این‌هاست:

  • لیپوپروتئین با چگالی بالا (HDL): این‌ها کلسترول را از سلول دور می‌کنند و به کبد برمی‌گردانند. سپس کبد آن را تجزیه می‌کند و مانند مادهٔ زائد از بدن بیرون می‌فرستد. اگر شنیدید کسی از «کلسترول خوب» حرف می‌زند، منظورش کلسترول HDL است.
  • لیپوپروتئین با چگالی کم (LDL): این‌ها کلسترول را به سلول‌هایی می‌رسانند که به آن نیاز دارند. با این حال، اگر کلسترول LDL بیش از اندازه‌ای باشد که سلول‌ها مصرف می‌کنند، می‌تواند در دیوارهٔ سرخرگ‌ها جمع شود و به خطرهای جدی برای سلامت بینجامد. برای همین، بعضی‌ها به آن «کلسترول بد» می‌گویند.

کلسترول بالا چه خطری دارد؟

احتمالاً می‌دانید که کلسترول بالا برای سلامتتان زیان دارد. با این حال، کلسترول بالا نشانهٔ خاصی از خود بروز نمی‌دهد. برای اینکه از مقدار کلسترولتان باخبر شوید، باید آزمایش خون بدهید. مقدار توصیه‌شده بسته به خطر بیماری سرخرگ‌ها فرق می‌کند.

کلسترول بالا می‌تواند خطر چند ناراحتی پزشکی را بیشتر کند؛ مانند حملهٔ قلبی یا سکتهٔ مغزی و تنگی رگ‌ها. هر چیزی که در دیوارهٔ سرخرگ‌ها جمع شود، جریان خون را در قلب، مغز و بقیهٔ بدنتان محدود می‌کند و این هم خطر لخته شدن خون را بیشتر می‌کند.

چند عامل هست که می‌تواند به کلسترول بالا بینجامد. دلیل‌های کلسترول بالا این‌هاست:

  • سیگار کشیدن.
  • برنامهٔ غذایی ناسالم.
  • دیابت.
  • فشار خون بالا.
  • سابقهٔ سکتهٔ مغزی یا بیماری قلبی در خانواده.

سن هم می‌تواند یک عامل باشد. هرچه سنتان بالاتر برود، احتمال تنگی رگ‌ها بیشتر می‌شود.

چه زمانی باید آزمایش کلسترول داد؟

در چند وضعیت ممکن است پزشک آزمایش کلسترول را توصیه کند:

  • تشخیص بیماری کرونر قلب، سکته، سکتهٔ کوچک یا بیماری شریانی محیطی.
  • سابقهٔ بیماری‌های قلب و رگ‌ها در سن پایین در خانواده.
  • اضافه‌وزن.
  • فشار خون بالا.
  • دیابت.

در این آزمایش، پزشک یک نمونهٔ خون می‌گیرد. سپس با این نمونه مقدار LDL، HDL و دیگر مواد چرب خونتان، مانند تری‌گلیسیرید، مشخص می‌شود. برای اینکه آزمایش درست باشد، ممکن است از شما بخواهند ۱۰ تا ۱۲ ساعت پیش از آزمایش چیزی نخورید.

مقدار کلسترول خون با واحدی به نام میلی‌مول در لیتر خون بیان می‌شود. پزشک یا مسئول آزمایشگاه نتیجهٔ آزمایش را برایتان توضیح می‌دهد. آن‌ها همچنین حساب می‌کنند که خطر بیماری‌هایی مانند بیماری قلبی یا سکتهٔ مغزی در ۱۰ سال آینده برای شما کم است، متوسط یا زیاد.

مقدار مطلوب کلسترول

به گفتهٔ خدمات سلامت ملی بریتانیا (NHS)، مقدار مطلوب کلسترول کل باید برای بزرگسالان سالم ۵ میلی‌مول در لیتر و برای کسانی که در خطرند ۴ میلی‌مول در لیتر یا کمتر باشد. برای LDL، مقدار مطلوب برای بزرگسالان سالم ۳ میلی‌مول در لیتر و برای کسانی که در خطرند ۲ میلی‌مول در لیتر یا کمتر است.

مقدار مطلوب HDL بالاتر از ۱ میلی‌مول در لیتر است. HDL پایین‌تر می‌تواند خطر بیماری قلبی را بیشتر کند.

پزشک هنگام حساب کردن خطر، فقط مقدار کلسترولتان را در نظر نمی‌گیرد. شاخص تودهٔ بدن (BMI)، سن، جنس، سابقهٔ خانوادگی، قومیت و عامل‌های خطرِ درمان‌پذیر هم مهم است و باید در نظر گرفته شود.

چطور کلسترول را پایین بیاوریم؟

قدم اول برای پایین آوردن کلسترول (یا از همان اول، جلوگیری از بالا رفتنش) داشتن برنامهٔ غذایی سالم و متعادل است. باید به مقدار چربی اشباع در برنامهٔ غذایی‌تان توجه ویژه داشته باشید.

چربی اشباع

زیاد خوردن غذاهایی که چربی اشباع دارند می‌تواند کلسترول خون را بالا ببرد. متأسفانه این همان نوع غذایی است که مردم معمولاً بیش از اندازه می‌خورند. غذاهایی که چربی اشباع زیادی دارند این‌هاست:

  • کیک و بیسکویت.
  • سوسیس و کالباس‌های گوشتی.
  • انواع کرم‌های خوراکی.
  • کره.
  • پای گوشتی.
  • پنیرهای سفت.

به جای این‌ها باید مقدار کمی از غذاهایی را امتحان کنید که چربی اشباع‌نشده دارند، چون این غذاها در واقع می‌توانند کلسترولتان را پایین بیاورند. نمونه‌هایش ماهی‌های روغنی مانند خال‌مخالی و ماهی آزاد، آجیل، دانه‌ها، آووکادو و روغن‌های گیاهی است.

فیبر

همچنین باید فیبر زیادی در برنامهٔ غذایی‌تان داشته باشید، چون به کم شدن خطر بیماری‌های قلبی کمک می‌کند و برخی غذاهای پرفیبر می‌توانند کلسترولتان را پایین بیاورند. بزرگسالان باید دست‌کم ۳۰ گرم فیبر در روز را هدف بگیرند. فیبر در خوراکی‌های گوناگونی هست؛ از جمله:

  • نان سبوس‌دار.
  • سیب‌زمینی با پوست.
  • جو دوسر و جو.
  • میوه و سبزی.
  • آجیل و دانه‌ها.

ترک سیگار

سیگار کشیدن خطر چند بیماری قلب و رگ‌ها، مانند سکتهٔ مغزی و بیماری‌های قلبی، را بیشتر می‌کند. مواد شیمیایی سیگار باعث می‌شود مواد چرب به شکل خطرناکی در پوشش درونی رگ‌هایتان جمع شود.

با سیگار کشیدن، خونتان هم بیشتر لخته می‌شود و قلبتان به‌خاطر کمبود اکسیژن در خون ناچار می‌شود بسیار پمپ کند. اگر سیگار می‌کشید، همین امروز تغییری بدهید که جانتان را نجات می‌دهد.

فعال بودن

ورزش منظم قلب را تقویت می‌کند و «کلسترول بد» را پایین می‌آورد. به توصیهٔ خدمات سلامت ملی بریتانیا، باید دست‌کم ۱۵۰ دقیقه در هفته فعالیت بدنی داشته باشیم تا سالم و سالم‌تر بمانیم.

البته لازم نیست یکباره این اندازه ورزش کنید. برای شروع، پیشنهاد می‌شود ۱۵۰ دقیقه را به ۱۰ جلسه در طول هفته تقسیم کنید. چرا با تمرین‌های ۱۰ دقیقه‌ای شروع نمی‌کنید؟ همچنین باید دربارهٔ هدف‌هایتان واقع‌بین باشید و هدف‌هایی بگذارید که دست‌یافتنی باشد.

فعالیت هفتگی‌تان ۱۵۰ دقیقه خواهد بود؛ پس بکوشید در طول روز در حرکت بمانید. شاید بتوانید به جای رانندگی، پیاده تا مغازه بروید. یا شاید بتوانید به جای رانندگی، با دوچرخه سر کار بروید.

نکته‌های دیگر

نکته‌های دیگر برای داشتن کلسترول سالم این‌هاست:

  • الکل مصرف نکنید.
  • داروهایی را که پزشک تجویز کرده است مصرف کنید.