با بالا رفتن سن، رگ‌های بدن تغییر می‌کنند: سرخرگ‌ها سفت‌تر می‌شوند و فشار خون بالا می‌رود. این تغییر حتی در کسانی که عادت‌های سالم دارند و حالشان خوب است هم پیش می‌آید. در این سال‌ها اغلب فقط عدد اولِ فشار خون بالا می‌رود. از سوی دیگر، افت فشار هنگام بلند شدن از جا هم بیشتر دیده می‌شود. خبر خوب این است که فشار خون در بیشتر افراد کنترل‌شدنی است.

دو عدد فشار خون یعنی چه؟

فشار خون نیرویی است که خون، هنگام پمپ شدن از قلب، به دیوارهٔ سرخرگ‌ها وارد می‌کند. نتیجهٔ اندازه‌گیری با دو عدد گفته می‌شود؛ مثلاً ۱۲۰ روی ۸۰ میلی‌متر جیوه.

  • عدد اول (فشار سیستولیک): فشاری است که وقتی قلب منقبض می‌شود و خون را بیرون می‌راند پدید می‌آید.
  • عدد دوم (فشار دیاستولیک): فشاری است که وقتی قلب میان دو تپش آرام می‌گیرد و از خون پر می‌شود در رگ‌ها می‌ماند.

با بالا رفتن سن چه چیزی عوض می‌شود؟

  • سرخرگ‌ها سفت‌تر می‌شوند. برای همین هرچه سن بالاتر می‌رود، احتمال فشار خون بالا بیشتر می‌شود.
  • اغلب فقط عدد اول بالا می‌رود. در سالمندی بسیار پیش می‌آید که عدد اول بالا باشد ولی عدد دوم کمتر از ۸۰ بماند. به این حالت «فشار خون بالای سیستولیِ تنها» می‌گویند و رایج‌ترین شکل فشار خون بالا در این سال‌هاست. علتش همان سفت شدن سرخرگ‌های بزرگ است.
  • بدن به نمک حساس‌تر می‌شود. با بالا رفتن سن، فشار خون از نمک (سدیم) بیشتر اثر می‌گیرد.
  • در زنان پس از یائسگی احتمال فشار خون بالا بیشتر می‌شود. پیش از ۵۵ سالگی این احتمال در مردان بیشتر است.
  • افت فشار هنگام ایستادن بیشتر پیش می‌آید. در سالمندی سرگیجه هنگام بلند شدن از جا یا پس از غذا، غش کردن و زمین خوردن بر اثر افت فشار بیشتر دیده می‌شود. گاهی این افت فشار عارضهٔ داروهایی است که برای پایین آوردن فشار خون مصرف می‌شود.

چه عددی طبیعی است و چه عددی بالا یا پایین؟

  • طبیعی: برای بیشتر بزرگ‌سالان، عدد اول کمتر از ۱۲۰ و عدد دوم کمتر از ۸۰.
  • بالا: سازمان جهانی بهداشت و وزارت بهداشت ایران فشار ۱۴۰ روی ۹۰ یا بیشتر را فشار خون بالا می‌دانند. اگر در خانه اندازه می‌گیرید، ۱۳۵ روی ۸۵ یا بیشتر معمولاً بالا به شمار می‌آید. برخی راهنماها، از جمله در آمریکا، مرز را پایین‌تر گذاشته‌اند: عدد اول ۱۳۰ یا بیشتر، یا عدد دوم ۸۰ یا بیشتر.
  • خیلی بالا: عدد اول ۱۸۰ یا بیشتر، یا عدد دوم ۱۱۰ یا بیشتر. وزارت بهداشت ایران این را «بحران فشار خون» می‌نامد و به رسیدگی فوری نیاز دارد.
  • پایین: عدد اول کمتر از ۹۰ یا عدد دوم کمتر از ۶۰.

با یک بار اندازه‌گیری نمی‌شود گفت فشار خون کسی بالاست؛ پزشک آن را در روزهای جداگانه دوباره می‌سنجد. اینکه فشار خون شما تا چه عددی پایین بیاید، به بیماری‌های دیگر و وضع کلی بدنتان بستگی دارد و پزشک هدفی را برمی‌گزیند که برای شما مناسب باشد.

چرا فشار خون بالا را «قاتل خاموش» می‌نامند؟

فشار خون بالا بیشتر وقت‌ها نشانه‌ای ندارد که دیده یا حس شود. تنها راه باخبر شدن از آن، اندازه گرفتن فشار خون است. اگر فشار خون بالا کنترل نشود، به رگ‌ها، قلب، مغز، کلیه‌ها و چشم‌ها فشار می‌آورد و خطر این بیماری‌ها را بیشتر می‌کند:

  • بیماری قلبی و حملهٔ قلبی
  • سکتهٔ مغزی
  • نارسایی قلبی
  • بیماری کلیه
  • ناراحتی‌های چشم
  • زوال عقل عروقی (کم شدن توان حافظه و فکر بر اثر آسیب رگ‌های مغز)

حتی اندکی پایین آمدن فشار خون این خطرها را کمتر می‌کند.

اگر فشار خون پایین بیفتد

فشار خون پایین همیشه نشانه ندارد و برای بعضی‌ها همیشگی و طبیعی است. ولی اگر این نشانه‌ها پیاپی پیش می‌آید، بهتر است فشار خونتان سنجیده شود:

  • سبکی سر یا سرگیجه
  • حالت تهوع
  • تاری دید
  • احساس ضعف
  • گیجی
  • غش کردن

کم نوشیدن مایعات، از دست دادن خون، برخی بیماری‌ها مانند دیابت و ناراحتی‌های قلبی، و برخی داروها، از جمله داروهای فشار خون، می‌توانند فشار خون را پایین بیاورند.

این کارها به کم شدن سرگیجهٔ هنگام بلند شدن کمک می‌کند:

  • آهسته از جا بلند شوید. صبح‌ها اول در رختخواب بنشینید و بعد بایستید.
  • پس از بلند شدن کمی بایستید و بعد راه بیفتید.
  • وعده‌های غذا را کوچک‌تر و پرشمارتر کنید و پس از غذا کمی بنشینید یا دراز بکشید.
  • آب بیشتری بنوشید، مگر اینکه پزشک مایعات را برایتان محدود کرده باشد (مثلاً در نارسایی قلب یا کلیه).
  • مدت درازی یک‌جا ننشینید یا نایستید و ناگهان خم نشوید یا حالت بدنتان را عوض نکنید.

اگر سرگیجه دارید، از پزشک یا مراقب سلامت بخواهید فشار خونتان را در حالت ایستاده هم اندازه بگیرد. برای این کار معمولاً فشار را اول در حالت درازکش و سپس یک و سه دقیقه پس از ایستادن می‌سنجند تا روشن شود با بلند شدن افت می‌کند یا نه.

اگر افت فشار از دارو باشد، پزشک ممکن است دارو یا مقدار آن را تغییر دهد. گاهی هم جوراب فشاری (جوراب کشی ویژه‌ای که به گردش خون کمک می‌کند) پیشنهاد می‌کند. خودتان مقدار دارو را کم یا زیاد نکنید.

چطور فشار خون را در خانه درست اندازه بگیرید؟

اندازه‌گیری در خانه به شما و پزشکتان نشان می‌دهد فشار خون در روزهای عادی چطور است. این کار جای دیدار منظم با پزشک را نمی‌گیرد.

  • فشارسنج خودکارِ بازویی بخرید. فشارسنج مچی و انگشتی پیشنهاد نمی‌شود، چون عددهایش کمتر قابل اعتماد است.
  • بازوبند به اندازهٔ بازوی شما باشد؛ بازوبند نامناسب عدد نادرست نشان می‌دهد.
  • از ۳۰ دقیقه پیش از اندازه‌گیری چای و قهوه ننوشید، سیگار و قلیان نکشید و ورزش نکنید.
  • پیش از اندازه‌گیری به دستشویی بروید.
  • پنج دقیقه آرام بنشینید و حرف نزنید. پشتتان تکیه داشته باشد، کف پاها روی زمین باشد و پا روی پا نیندازید.
  • بازوبند را روی پوست ببندید، نه روی آستین. دستتان را روی میز بگذارید تا بازو هم‌سطح قلب باشد.
  • هر بار دو نوبت، با یک دقیقه فاصله، اندازه بگیرید و هر دو عدد را یادداشت کنید.
  • هر روز در ساعت ثابتی اندازه بگیرید و یادداشت‌ها را برای پزشک ببرید.
  • بار اول فشار هر دو دست را بسنجید. اگر فرق داشت، دستی ملاک است که عدد بالاتری نشان می‌دهد.
  • سالی یک بار فشارسنج را با خود نزد پزشک ببرید تا شیوهٔ اندازه‌گیری و درستی دستگاه را ببیند.

یک بار بالا بودن عدد جای نگرانی فوری ندارد. دوباره اندازه بگیرید و هر دو عدد را بنویسید.

هر چند وقت یک بار فشار خون را بسنجید؟

برای کسانی که ۴۰ سال یا بیشتر دارند، سنجش فشار خون سالی یک بار پیشنهاد می‌شود. اگر فشار خون بالا دارید یا دارو مصرف می‌کنید، فاصلهٔ اندازه‌گیری‌ها را از پزشکتان بپرسید.

در ایران سنجش فشار خون در خانه‌های بهداشت، پایگاه‌های سلامت و مراکز خدمات جامع سلامت رایگان است و برای سالمندان در هر مراجعه انجام می‌شود. اگر در خانه فشارسنج ندارید، می‌توانید به نزدیک‌ترین مرکز بروید.

چه کارهایی به کنترل فشار خون کمک می‌کند؟

  • نمک را به کمتر از ۵ گرم در روز برسانید؛ یعنی روی‌هم کمتر از یک قاشق چای‌خوری، با حساب نمکی که در خودِ خوراکی‌ها هست. بخشی از نمک روزانه پنهان است: نان، پنیر، ترشی و شور، چیپس و پفک، و سوسیس و کالباس.
  • میوه، سبزی، غلات و لبنیات را در برنامهٔ غذایی‌تان بگنجانید.
  • اگر اضافه‌وزن دارید، با کمک پزشک وزن کم کنید.
  • فعالیت بدنی متوسط، مانند پیاده‌روی تند یا شنا، داشته باشید و کم‌کم آن را به ۱۵۰ دقیقه در هفته برسانید. اگر بیماری درمان‌نشده‌ای دارید، پیش از شروع ورزش با پزشک صحبت کنید.
  • از دخانیات و الکل دوری کنید. ترک سیگار در هر سنی سودمند است.
  • خوب بخوابید. اگر به شما گفته‌اند در خواب خروپف می‌کنید یا نفستان لحظه‌هایی بند می‌آید، به پزشک بگویید.
  • برای کم کردن استرس راهی پیدا کنید.

پزشک ممکن است در کنار این کارها دارو هم تجویز کند. در سالمندی گاهی بیش از یک نوع دارو لازم می‌شود. دارو فشار خون را کنترل می‌کند ولی آن را برای همیشه برطرف نمی‌کند؛ پس معمولاً مصرفش درازمدت است.

  • دارو را هر روز در ساعت ثابتی بخورید.
  • اگر فشارتان پایین آمد، یعنی دارو و تغییر شیوهٔ زندگی اثر کرده است. دارو را ادامه دهید، مگر اینکه پزشک بگوید قطع کنید.
  • همهٔ داروهایتان را به پزشک بگویید؛ از جمله داروهای بدون نسخه، ویتامین‌ها و مکمل‌ها. این‌ها ممکن است بر فشار خون یا بر اثر داروی فشار خون اثر بگذارند.
  • پیش از تمام شدن دارو آن را تهیه کنید و در سفر همراه داشته باشید.

چه چیزهایی فشار خون را بالا می‌برد؟

برخی داروهای بدون نسخه و فراورده‌های گیاهی فشار خون را بالا می‌برند یا کنترل آن را سخت‌تر می‌کنند. سه مورد پرمصرف این‌هاست:

  • شیرین‌بیان: ریشه، دم‌نوش و فراورده‌های شیرین‌بیان، حتی به مقدار نه‌چندان زیاد، می‌تواند فشار خون را بالا ببرد و آب را در بدن نگه دارد. اگر فشار خون بالا یا بیماری قلبی دارید، بهتر است آن را نخورید یا بسیار کم کنید.
  • قرص‌های ضدالتهابی: مسکن‌های ضدالتهاب (ضدالتهاب‌های غیراستروئیدی، مانند ایبوپروفن) می‌توانند فشار خون را بالا ببرند.
  • داروهای ضداحتقان: داروهایی که برای باز شدن گرفتگی بینی در سرماخوردگی مصرف می‌شود هم فشار خون را بالا می‌برد.

پیش از خریدن مسکن، داروی سرماخوردگی یا فراوردهٔ گیاهی، به داروساز بگویید فشار خون بالا دارید. اگر پزشک یکی از این داروها را برایتان نوشته است، خودتان آن را قطع نکنید و از او بپرسید.

سیر، آب‌غوره و سرکه جای دارو را نمی‌گیرند

سیر، آب‌غوره و سرکه جای داروی فشار خون را نمی‌گیرند. دربارهٔ سیر، شواهد محدودی هست که مکمل آن فشار خون را اندکی پایین می‌آورد؛ این اثرِ اندک برای کنترل فشار خون بالا بس نیست. مکمل سیر ممکن است خطر خون‌ریزی را هم بیشتر کند؛ اگر آسپرین یا داروی ضدانعقاد (رقیق‌کنندهٔ خون) مصرف می‌کنید، پیش از مصرف آن با پزشک صحبت کنید.

داروی فشار خون را به‌خاطر درمان خانگی یا گیاهی قطع یا کم نکنید. اگر می‌خواهید چیزی را در کنار دارو امتحان کنید، اول با پزشکتان در میان بگذارید.