فشار خون بالا از چیزهایی است که در سالمندی باید سخت زیر کنترل باشد.
میتوانید فشار خون بالا داشته باشید و حالتان هم خوب باشد. دلیلش این است که فشار خون بالا اغلب نشانهای از بیماری ندارد که دیده شود یا آن را حس کنید. ولی فشار خون بالا، که گاهی به آن «قاتل خاموش» هم میگویند، در سالمندی بسیار رایج است و یک مشکل بزرگ سلامت است.
اگر فشار خون با تغییر شیوهٔ زندگی و دارو کنترل نشود، میتواند به سکتهٔ مغزی، بیماری قلبی، ناراحتیهای چشم، نارسایی کلیه و مشکلهای دیگر سلامت بینجامد. فشار خون بالا همچنین میتواند هنگام فعالیت بدنی سبک یا ورزش، تنگی نفس بیاورد.
فشار خون چیست؟
فشار خون نیرویی است که بر دیوارهٔ رگها وارد میشود؛ یعنی فشار جریان خون در رگها. وقتی پزشک فشار خونتان را اندازه میگیرد، نتیجه را با دو عدد میگوید. عدد اول فشار خون سیستولیک نام دارد و فشاری است که از منقبض شدن قلب و بیرون راندن خون پدید میآید. عدد دوم فشار خون دیاستولیک نام دارد و فشارِ زمانی است که قلب آرام میشود و از خون پر میشود.
فشار خون را معمولاً به شکل عدد سیستولیک روی عدد دیاستولیک نشان میدهند؛ مثل ۱۳۸ روی ۷۲. فشار خون طبیعی برای بزرگسالان اینطور تعریف میشود: فشار سیستولیک کمتر از ۱۲۰ و فشار دیاستولیک کمتر از ۸۰. این را به شکل ۱۲۰ روی ۸۰ نشان میدهند.
آیا فشار خون من بالاست؟
وارسی فشار خون یکی از رایجترین دلیلهای رفتن نزد پزشک در این سالهاست. وارسی مرتب فشار خون کمک میکند از بالا رفتن ناگهانی و کنترلنشدنی آن پیشگیری شود. اگر در دو یا چند بار وارسی نشانهای از فشار خون بالا دیده شود، پزشک ممکن است از شما بخواهد در ساعتهای گوناگون روز فشار خونتان را در خانه اندازه بگیرید. اگر فشار، حتی در حال آرامش، بالا بماند، پزشک ممکن است ورزش، تغییر در برنامهٔ غذایی و به احتمال زیاد دارو پیشنهاد کند.
فشار خون از چه عددی «بالا» حساب میشود؟
سازمان جهانی بهداشت و وزارت بهداشت ایران فشار ۱۴۰ روی ۹۰ یا بیشتر را فشار خون بالا میدانند. برخی راهنماها، از جمله در آمریکا، مرز را پایینتر گذاشتهاند: عدد اول ۱۳۰ یا بیشتر، یا عدد دوم ۸۰ یا بیشتر. با این همه، تصمیم دربارهٔ شروع درمان فشار خون بالا به وضعیت کلی شما بستگی دارد؛ از جمله بیماریهای دیگر و آمادگی بدنی. در این باره برای سالمندان ملاحظههای مهمی هست. اگر فشار خونتان ۱۴۰ روی ۹۰ یا بیشتر باشد، پزشک سلامت شما را زیر نظر میگیرد تا روشن شود برای متعادل شدن فشار خونتان چه درمانی لازم است.
اگر فقط عدد اول بالا باشد چه میشود؟
در سالمندی اغلب فقط عدد اول فشار (سیستولیک) بالاست، یعنی ۱۴۰ یا بیشتر، ولی عدد دوم (دیاستولیک) بالا نیست. اگر عدد اول از حد معمول بیشتر باشد، دلیلش سفت شدن سرخرگهای (شریانهای) اصلی با بالا رفتن سن است. این رایجترین شکل فشار خون بالا در سالمندی است.
این حالت، افزون بر تنگی نفس هنگام فعالیت بدنی سبک و سرگیجه هنگام تند ایستادن، میتواند به ناراحتیهای جدی سلامت (سکتهٔ مغزی، بیماری قلبی، ناراحتیهای چشم، نارسایی کلیه) بینجامد. فشار خون سیستولیک درمانشدنی است، ولی ممکن است به بیش از یک نوع داروی فشار خون نیاز داشته باشد. اگر پزشک تشخیص داد که فشار سیستولیک شما از حد طبیعیِ سنتان بالاتر است، از او بپرسید چطور میشود آن را پایین آورد.
اگر فشار خونم پایین باشد چه میشود؟
اگر فشار خونتان پایینتر از ۹۰ روی ۶۰ باشد، فشار خون پایین یا افت فشار خون دارید. ممکن است احساس سبکی، سرگیجه یا حتی ضعف کنید. فشار خون پایین میتواند به این دلیلها باشد: ننوشیدن مایعات به اندازهٔ کافی (کمآبی)، خونریزی، برخی بیماریها یا مصرف بیش از اندازهٔ دارو.
خطرهایی که نمیشود تغییرشان داد
هر کسی ممکن است فشار خون بالا داشته باشد. ولی در بعضی افراد، به دلیل چیزهایی که نمیتوانند تغییرشان دهند، احتمال فشار خون بالا بیشتر است؛ از جمله:
- سن: با بالا رفتن سن، احتمال فشار خون بالا بیشتر میشود.
- جنسیت، پیش از ۵۵سالگی: در مردان با بالا رفتن سن احتمال فشار خون بالا بیشتر میشود و در زنان احتمالاً شروع آن در زمان پس از یائسگی است.
- سابقهٔ خانوادگی: فشار خون بالا در بعضی خانوادهها ارثی است.
چطور میتوانم فشار خونم را کنترل کنم؟
فشار خون بالا در سالمندی بسیار رایج است. با بالا رفتن سن، رگهای بدن ما تغییر میکنند. سرخرگها سفتتر میشوند و در نتیجه فشار خون بالا میرود. این حتی دربارهٔ کسانی که عادتهای سالم دارند هم درست است. خبر خوب این است که فشار خون در بیشتر افراد کنترلشدنی است.
بسیاری از تغییرها در شیوهٔ زندگی میتواند در کم کردن خطر فشار خون بالا مؤثر باشد:
- وزن مناسب داشته باشید. اضافهوزن فشار خون را بالا میبرد. اگر لازم است وزن کم کنید، از پزشکتان کمک بخواهید.
- هر روز ورزش کنید. ورزش متوسط میتواند خطر فشار خون بالا را کم کند. هدفهایتان را مشخص کنید تا بتوانید با خیال راحت ورزش کنید. در بیشتر روزهای هفته، دستکم ۳۰ دقیقه در روز ورزش کنید.
- برنامهٔ غذایی سالم داشته باشید. برنامهٔ غذاییای که میوه، سبزی، غلات سبوسدار و لبنیات کمچربِ فراوان دارد، ممکن است به پایین آمدن فشار خون کمک کند.
- نمک را کم کنید. هرچه سنتان بالاتر میرود، فشار خون به نمک (سدیم) حساستر میشود؛ پس ممکن است لازم باشد مقدار نمک را در برنامهٔ غذاییتان کنترل کنید. رژیم کمنمک میتواند به پایین آمدن فشار خونتان کمک کند. دربارهٔ اندازهٔ نمکی که مصرف میکنید با پزشکتان صحبت کنید.
- از الکل دوری کنید. نوشیدن الکل میتواند بر فشار خونتان اثر بگذارد.
- سیگار نکشید. سیگار کشیدن خطر فشار خون بالا، بیماریهای قلبی، سکتهٔ مغزی و مشکلهای دیگر سلامت را بیشتر میکند. اگر سیگار میکشید، ترک کنید. هیچ سنی برای ترک کردن زیاد نیست و فایدههای ترک سیگار برای سلامت در هر سنی دیده میشود.
- خواب راحت داشته باشید. اگر به شما گفتهاند که خروپف میکنید یا در لحظههایی از خواب نفستان بند میآید، این ممکن است نشانهٔ ناراحتیای به نام وقفهٔ تنفسی در خواب (آپنه) باشد. درمان آن و خواب خوب شبانه میتواند به پایین آمدن فشار خون کمک کند.
- استرس را کنترل کنید. آرامش و کنار آمدن با مشکلها میتواند به پایین آمدن فشار خونِ بالا کمک کند.
اگر این تغییرها در شیوهٔ زندگی فشار خونتان را به حد بیخطر نرساند، پزشک ناچار دارو هم تجویز میکند. دارو میتواند فشار خونتان را کنترل کند، ولی نمیتواند آن را درمان کند. به احتمال زیاد لازم است دارو را تا پایان عمر مصرف کنید. برای کنترل فشار خون با پزشکتان مشورت کنید.
چند واقعیت دربارهٔ فشار خون بالا و داروی آن
فشار خون بالا جدی است، چون میتواند به مشکلهای بزرگ سلامت بینجامد. این نکتهها را به یاد داشته باشید:
- فشار خون بالا ممکن است حس بیماری به شما ندهد، ولی مشکلی بسیار جدی است. برای درمان به پزشک مراجعه کنید.
- میتوانید فشار خونتان را با تغییر عادتهای روزانه و در صورت نیاز با دارو کنترل کنید.
- اگر داروی فشار خون بالا مصرف میکنید، برخی تغییرها در شیوهٔ زندگی ممکن است کمک کند مقدار دارویی که لازم دارید کمتر شود.
- اگر داروی فشار خون مصرف میکنید و فشار خونتان پایین میآید، معنایش این است که دارو و تغییر شیوهٔ زندگی مؤثر بوده است.
- همهٔ داروهایی را که مصرف میکنید به پزشکتان بگویید. یادتان نرود داروهای بدون نسخه، ویتامینها و مکملهای غذایی را هم بگویید. اینها ممکن است بر فشار خونتان اثر بگذارند. همچنین میتوانند میزان اثر داروی فشار خونتان را تغییر دهند.
- قرصهای فشار خون باید هر روز در ساعت مشخصی مصرف شوند. برای اینکه بهتر یادتان بماند، میتوانید زمان خوردن داروهایتان را نشانهدار کنید؛ مثلاً داروهایتان را صبح با صبحانه، عصر پس از عصرانه یا شب پیش از مسواک زدن بخورید. اگر گاهی از سر فراموشی داروی فشار خون را نخوردهاید، روز بعد مقدار آن را دو برابر نکنید.
- بیش از آنچه پزشک تجویز کرده داروی فشار خون مصرف نکنید. مصرف دارو را قطع نکنید، مگر به دستور پزشک.
- مقدار دارو را هم کم نکنید. یادتان باشد پیش از تمام شدن قرصها، دارویتان را دوباره بگیرید. اگر نمیتوانید داروهایتان را تهیه کنید، با پزشک یا داروسازتان صحبت کنید.
- پیش از عمل جراحی از پزشکتان بپرسید که آیا آن روز باید داروی فشار خونتان را بخورید یا نه.
- همیشه آرام از جایتان بلند شوید و پیش از راه افتادن حتماً کمی بایستید. با این کار فشار خونتان پیش از راه رفتن تنظیم میشود تا سرگیجه، غش و زمین خوردن پیش نیاید.
- با بالا رفتن سن، فشار خون بالا، بهویژه از نوع سیستولیک، رایجتر میشود و این برای سلامت خطرناک است.
- برای درمان فشار خون بالا، بهویژه اگر همزمان بیماری دیگری هم دارید، لازم است پیوسته با پزشکتان در تماس باشید.
اندازهگیری فشار خون در خانه
اگر پزشک از شما خواسته است فشار خونتان را در خانه وارسی کنید، این نکتهها را به یاد داشته باشید:
- دستگاههای گوناگونی برای اندازهگیری فشار خون در خانه فروخته میشود. از پزشک، پرستار یا داروسازتان بخواهید در محل کارشان درست کار کردن دستگاه را بررسی کنند.
- از ۳۰ دقیقه پیش از اندازهگیری فشار خون سیگار نکشید، ورزش نکنید و کافئین نخورید.
- روی زمین یا صندلی بنشینید. پا یا کف پاهایتان روی زمین باشد و در حالی که تکیه دادهاید آرام باشید.
- ۵ دقیقه پیش از اندازهگیری فشار خون آرام باشید.
- فهرستی از اندازههای پیشین فشار خونتان نگه دارید و بنویسید چه زمانی فشار خون را اندازه گرفتهاید و چه زمانی داروی فشار خونتان را خوردهاید (اگر دارو مصرف میکنید). این اطلاعات را به پزشک، دستیار پزشک یا پرستارتان بدهید.
