در این سال‌ها تعادل به دلیل‌های گوناگونی ممکن است به هم بخورد. معمولاً ضعف عضله‌ها، ستون فقرات ضعیف و استخوان‌های شکننده ممکن است تعادل را به هم بزنند. ناراحتی‌های رگ‌ها، کم شدن بینایی، مصرف هم‌زمان چند دارو و شیوهٔ زندگی بی‌تحرک هم ممکن است از عامل‌های آن باشد.

ولی یکی از مهم‌ترین و شایع‌ترین علت‌های بی‌تعادلی در سالمندان سرگیجه است. نشانه‌های سرگیجه از شایع‌ترین اختلال‌ها در میان سالمندان است. حدود ۲۵ درصد از افراد بالای ۷۲ سال، بی‌تعادلی یا بی‌ثباتی را تجربه می‌کنند.

دستگاه دهلیزی گوش چه می‌کند؟

دستگاه دهلیزی (وستیبولار) بخشی از دستگاه عصبی بدن است و کارش رساندن اطلاعات حرکت سر به مغز است. هر بار که سر حرکت می‌کند، دستگاه دهلیزی اطلاعات سرعت، جهت و وضعیت کلی سر را از کانال‌های نیم‌دایره‌ای و اندام‌های اتولیتیکِ گوش داخلی می‌گیرد و به مغزتان می‌رساند. مغز با این اطلاعات می‌تواند حرکت‌های بعدی شما را هماهنگ کند و شما را در مسیر درست حرکت دهد. اگر کار دستگاه دهلیزی مختل شود، تعادلتان به هم می‌خورد و نشانه‌های سرگیجه را تجربه خواهید کرد.

کانال‌های نیم‌دایره‌ای گوش داخلی کنترل حرکت چشم، ثابت نگه داشتن سر و حس کردن وضعیت بدن را بر عهده دارند و سپس این اطلاعات را به مغز می‌رسانند. اندام‌های اتولیتیک گوش داخلی هم اطلاعات حرکت‌های خطی بدن را به مغز می‌رسانند.

شایع‌ترین علت‌های سرگیجه

از شایع‌ترین علت‌های سرگیجه در این سال‌ها می‌توان این‌ها را نام برد.

سرگیجهٔ وضعیتی حمله‌ای خوش‌خیم

شایع‌ترین علت سرگیجه در این سال‌ها سرگیجهٔ وضعیتی حمله‌ای خوش‌خیم است. این بیماری وقتی پدید می‌آید که بلورهای کربنات کلسیم در اندام‌های اتولیتیک گوش داخلی از غشای ژلاتینی جدا شوند. این بلورهای شناور وقتی آزاد می‌شوند، می‌توانند به‌اشتباه سلول‌های مژک‌دار را در کانال نیم‌دایره فعال کنند. در نتیجه هنگام تغییر وضعیت سر یا بدن، سرگیجه‌ای کوتاه و اغلب شدید پدید می‌آید.

بسیاری از کسانی که این سرگیجه را دارند، وقتی سرشان را به بالا یا پایین حرکت می‌دهند، یا وقتی دراز کشیده‌اند و در حالت خوابیده‌اند، نشانه‌های سرگیجه را تجربه می‌کنند. سرگیجه معمولاً در کمتر از یک دقیقه برطرف می‌شود، چون بلورها در پایهٔ کانال نیم‌دایره ته‌نشین می‌شوند.

تصویر کارتونی زن سالمند با لباس قرمز و حالت گیجی و سرگیجه

آسیب ستون فقرات

یکی دیگر از علت‌های شایع سرگیجه در این سال‌ها آسیب ستون فقرات است، به‌ویژه در مهره‌های گردن. وقتی گردنتان بر اثر بالا رفتن سن یا آرتروز آسیب می‌بیند، به‌راحتی حرکت نمی‌کند و می‌تواند پیام‌های نادرستی دربارهٔ وضعیت سر به مغز بفرستد.

در نتیجه میان حرکت‌های گردن و آنچه می‌بینیم و دستگاه دهلیزی پیامش را به مغز می‌رساند، ناهمخوانی دیده می‌شود. این ناهمخوانی در نهایت به نشانه‌های سرگیجه می‌انجامد.

تنظیم غیرطبیعی فشار خون

تنظیم غیرطبیعی فشار خون در این سال‌ها شایع است. افت فشار خون وضعیتی بر اثر فشار خون پایین پدید می‌آید و سرگیجه یکی از نشانه‌های اصلی آن است. این نوع سرگیجه معمولاً در چند ثانیه برطرف می‌شود.

اضطراب

اضطراب می‌تواند سرگیجه بیاورد، به‌ویژه در این سال‌ها؛ چون اضطرابِ از دست دادن تعادل ممکن است خطر سرگیجه و زمین خوردن را بیشتر کند.

داروها

بسیاری از داروها به این شناخته شده‌اند که عارضهٔ جانبی‌شان سرگیجه است. مهارکننده‌های ACE، مسدودکننده‌های بتا و مسدودکننده‌های کانال کلسیم داروهای رایج فشار خون‌اند که اغلب برای سالمندان تجویز می‌شوند. همچنین مصرف چند دارو با هم، بدون دستور پزشک، ممکن است سرگیجه بیاورد.

چطور از سرگیجه پیشگیری کنیم؟

دوری از همهٔ این موارد ممکن است شدنی نباشد، ولی راه‌هایی برای کم کردن یا پیشگیری از سرگیجهٔ ناگهانی هست:

  • وضعیت سر و بدنتان را ناگهانی تغییر ندهید. برای نمونه، به‌جای اینکه یکباره از رختخواب بلند شوید، پیش از ایستادن یک یا دو دقیقه روی تخت بنشینید. هنگام ایستادن مطمئن شوید چیزی هست که بتوانید به آن تکیه کنید.
  • از دست رفتن آب بدن می‌تواند سرگیجه بیاورد؛ پس مطمئن شوید که مقدار زیادی آب می‌نوشید.
  • اگر سرگیجه گرفتید، باید جای امنی برای ایستادن و نشستن پیدا کنید، یا در صورت لزوم زود دراز بکشید و تا برطرف شدن سرگیجه بی‌حرکت بمانید.
تصویر کارتونی سالمند با دست‌ها روی سر و نمادهای چرخش و سرگیجه

سرگیجه چطور درمان می‌شود؟

درمان سرگیجه بسته به علت آن ممکن است تا اندازه‌ای فرق کند. ولی یک راه درمانی هست که همواره سرگیجه را به‌شکل چشمگیری کم می‌کند یا حتی از بین می‌برد: توان‌بخشی دهلیزی.

توان‌بخشی دهلیزی روشی مبتنی بر شواهد است که از تمرین‌های حرکتی برای کم کردن نشانه‌های سرگیجه و بهتر کردن تعادل بدن بهره می‌گیرد. در نتیجه به بهتر شدن و کم شدن سرگیجه و بی‌تعادلی می‌انجامد.

سرگیجهٔ وضعیتی حمله‌ای خوش‌خیم، که از شایع‌ترین علت‌های سرگیجه در این سال‌هاست، بسیار خوب به توان‌بخشی دهلیزی پاسخ می‌دهد. درمانگران مانورهای ویژهٔ جابه‌جایی را انجام می‌دهند که بلورهای سست‌شدهٔ گوش داخلی را به همان جایی که از آن آمده‌اند برمی‌گرداند. این کار نمی‌گذارد کانال‌های نیم‌دایرهٔ گوش داخلی بی‌جا فعال شوند.

توان‌بخشی دهلیزی همچنین می‌تواند به کسانی کمک کند که سرگیجه‌شان با محدودیت حرکت در ستون فقرات همراه است؛ محدودیتی که نشانه‌های سرگیجه، به‌ویژه بی‌تعادلی، را پدید می‌آورد. روش‌های درمان دستی، حرکت دادن مفصل‌ها و روش‌هایی مانند نور لیزر، طب سوزنی (در برخی کشورها) و تحریک الکتریکی می‌تواند حرکت گردن و ستون فقرات را بهتر کند و به برطرف شدن نشانه‌های سرگیجه کمک کند.

آیا دارو سرگیجه را بهتر می‌کند؟

در بیشتر موارد، وقتی این نشانه‌ها با دستگاه دهلیزی یا مهره‌های گردن همراه باشد، هیچ دارویی نیست که بتواند شدت یا مدت سرگیجه را کم کند. با این حال می‌توان از دارو برای کمک به حالت تهوع، سردرد، درد و گرفتگی (اسپاسم) عضله‌های گردن و ستون فقرات که هنگام سرگیجه پیش می‌آید بهره گرفت.

آیا سرگیجه در زنان بیشتر از مردان است؟

در طول زندگی، زنان بیش از مردان در معرض خطر نشانه‌های سرگیجه‌اند. چند دلیل احتمالی برای این هست. یکی از آن‌ها شیوع بیشترِ اضطراب و دیگر اختلال‌های سلامت روان در زنان است. بسیاری از کسانی که اختلال اضطرابی دارند می‌گویند هنگام حملهٔ اضطراب نشانه‌هایی مانند سرگیجه یا بی‌تعادلی را تجربه می‌کنند.

دلیل دیگر این واقعیت است که زنان بیشتر میگرن می‌گیرند. میگرن دهلیزی نوعی میگرن است که با نشانه‌های سرگیجه همراه است و ممکن است حتی بدون سردرد هم پیش بیاید. علت میگرن دهلیزی به‌خوبی شناخته نشده است. نشان داده شده است که توان‌بخشی دهلیزی سرگیجهٔ مربوط به میگرن دهلیزی را کم می‌کند.

تصویر کارتونی زوج سالمند خندان ایستاده روی تپه

سرگیجه و خطر زمین خوردن

شایع‌ترین علت‌های سرگیجه در این سال‌ها اختلال در گوش و ستون فقرات است. متأسفانه بیشتر شدن خطر سرگیجه با کم شدن کارکرد تعادل و عضله‌های نگه‌دارندهٔ گردن هم‌زمان است. پس سالمندی که نشانه‌های سرگیجه دارد، بیش از یک جوان احتمال دارد زمین بخورد.