سالمندی مرحله‌ای حساس و مرحلهٔ پایانی زندگی است. سالمندان برای داشتن زندگی سالم و بی‌نگرانی و اضطراب، به مراقبت و آرامش نیاز دارند. ناآگاهی از تغییر الگوهای رفتاری سالمندان در خانه، متأسفانه به سوءاستفادهٔ خویشان و آشنایان از آن‌ها می‌انجامد. از این رو این مطلب به مسئله‌هایی می‌پردازد که بر زندگی سالمندان اثر می‌گذارد و بیشتر به دشواری‌های عمدهٔ جسمی و روانی بدل می‌شود.

سالمندی از چه سنی است؟

سالمندی به عمرِ نزدیک به میانگین طول عمر انسان، یا بالاتر از آن، گفته می‌شود و بنابراین بخش پایانی چرخهٔ زندگی انسان است. سالمندان توان محدودی برای بازیافتن نیروی خود دارند و بیش از دیگر بزرگ‌سالان در معرض بیماری، سندرم‌ها و کسالت‌اند. سالمندی را به‌طور قراردادی با آغاز ۶۵ سالگی یکی می‌دانند.

سازمان جهانی بهداشت دورهٔ سالمندی را این‌گونه دسته‌بندی می‌کند:

  • ۴۵ تا ۵۹ سال: میانسال
  • ۶۰ تا ۷۴ سال: سالمند جوان
  • ۷۵ تا ۹۰ سال: سالمند
  • ۹۰ سال به بالا: خیلی سالمند
پارکی شهری با سالمندان در حال قدم‌زدن و شطرنج
گروهی از سالمندان ایستاده کنار هم

دوره‌های زندگی انسان

تولد، کودکی، نوجوانی، بزرگ‌سالی و سالمندی از مهم‌ترین مرحله‌های زندگی انسان است. هر یک از این مرحله‌ها مسئله‌ها و دشواری‌های خودش را دارد. با گذشتن از هر مرحله، نیروی بدنی و ثبات ذهنی کم می‌شود.

آمارها می‌گویند در سال ۱۴۰۱ بیش از ۱۰ میلیون سالمند در ایران زندگی می‌کنند. با بالا رفتن سن، مسئله‌های پزشکی گوناگونی پیش می‌آید. برخی بیماری‌های شناخته‌شده کم‌کم خود را نشان می‌دهند؛ معمولاً فشار خون، دیابت، نارسایی قلبی، ورم مفصل (آرتریت)، سرطان بدخیم، درد مفصل‌ها، سل و نیز عفونت‌های کلیه.

سالمندان با چه دشواری‌هایی روبه‌رو می‌شوند؟

فقط بیماری نیست که بر سالمندی اثر می‌گذارد. مسئله‌های گوناگون دیگری هم هست، مانند زمین خوردن‌های پی‌درپی، که بر سلامت سالمندان سایه می‌اندازد. یکی از مسئله‌های اصلی بی‌توجهی نسل جوان است. سالمندان به توجه و البته نظارت نیاز دارند. کوتاهی در فهمیدن نیازهای بزرگ‌ترها دو نسل را از هم دور می‌کند، و نتیجه‌اش این خواهد بود که سالمندان در چشم جوانان سربار به نظر بیایند.

ممکن است سالمندان به خاطر دارایی‌های باارزششان، مانند ملک، از سوی برخی اعضای خانواده آزار ببینند (سالمندآزاری). حتی برخی از آن‌ها ناچار می‌شوند وسایلشان را بفروشند و تا پایان عمر در فقر زندگی می‌کنند. برخی دیگر از ترس از دست دادن عزیزانشان نمی‌توانند دشواری‌هایشان را بگویند. گاهی هم می‌ترسند که عزیزانشان تحقیرشان کنند.

سالمندان چه آرزویی دارند؟

سالمندان آرزوی زندگی با سلامت، عزت و استقلال اقتصادی، و در پایان مرگی آرام دارند. آن‌ها مشتاق مراقبت، عشق و محبت‌اند. فهمیدن نیازها و نگرانی‌هایشان سلامت آن‌ها را تضمین می‌کند. حمایت عاطفی از بزرگ‌ترها آن‌ها را شاد نگه می‌دارد، و این ناگزیر راه آرمانیِ داشتن زندگی سالم است. ولی برای بسیاری از افراد، مراقبت از سالمندان و توجه به آن‌ها به دلیل اولویت‌های کاری شدنی نیست.

زوج سالمند روی دوچرخهٔ دونفره

وقتی دشواری شناختی پیش می‌آید

سالمندانی که دشواری شناختی دارند تغییرهای جدی در شخصیتشان پیدا می‌کنند. در این مرحله به مراقبت و توجه نیاز دارند. وقتی بدون مراقبت رها شوند، بیشترشان با احساس شدید افسردگی و بی‌هدفی روبه‌رو می‌شوند. برخی حتی به خشونت کشیده می‌شوند.

با اینکه بسیاری از ما می‌دانیم سالمندی روندی طبیعی است و حالت طبیعی و ویژهٔ خودش را دارد، اغلب می‌خواهیم این را نادیده بگیریم و به شیوه‌ای دیگر با آن روبه‌رو شویم.

شیوهٔ زندگی در سالمندی

سال‌هاست که انسان‌ها و حتی دولت‌ها در پی شناختن روش و شیوهٔ زندگیِ مناسب برای دوره‌های مختلف عمر آدمی‌اند، تا افزون بر خود به دیگران و جامعه هم سود برسانند. شیوهٔ زندگی روش تازه‌ای نیست، ولی تعریف نسبتاً تازه‌ای برایش پدید آمده است.

آلفرد آدلر، روان‌درمانگر اتریشی، تقریباً نخستین کسی است که می‌شود گفت واژهٔ «سبک زندگی» (Lifestyle) را در نوشته‌هایش به کار برده است. البته همه می‌دانیم که آنچه آدلر دربارهٔ سبک زندگی گفت بیشتر به رفتارشناسی و شخصیت‌شناسی و نیز اثر تربیت دوران کودکی بر سال‌های بزرگ‌سالی می‌پرداخت، و با آنچه امروز از سبک زندگی می‌شناسیم بسیار فرق دارد.

سبک زندگی شیوه‌ای مشخص و دیدنی از زیستن است.

سالمندی دورهٔ استراحت و لذت بردن از معاشرت با اعضای خانواده، عزیزان و دوستان است. سلامت جسم و روان در این دوره می‌تواند به حفظ و برقراری رابطه‌های اجتماعی کمک کند. کسانی که در جوانی عادت‌ها و شیوهٔ زندگی سالم داشته‌اند حتماً سالمندیِ سالم و پرانرژی‌ای خواهند داشت. البته این با تغییر شیوهٔ زندگی حتی در سالمندی ناسازگار نیست و برای شروع هیچ زمانی دیر نیست. با رعایت چند نکتهٔ ساده می‌شود سلامتِ درازتری داشت.

انگیزه و فعالیت بدنی

انگیزه داشتن راهِ سالم ماندن است. فعالیت بدنی برای سالمندان راهی عالی است تا از فایده‌های اساسی آن برای سلامت بهره ببرند و استقلالشان را حفظ کنند. برای اینکه فعالیت بدنی به عادت روزانه بدل شود، بهتر است فعالیت‌ها و تمرین‌هایی انجام شود که سرگرم‌کننده باشد، انگیزه بدهد و علاقه را بیشتر کند.

ازدواج در سالمندی

زندگی مشترک یا ازدواج نیازی فطری است. در جوانی، یکی از اصلی‌ترین انگیزه‌های ازدواج نیاز شدید و غریزهٔ نیرومند جنسی است. ولی ازدواج سالمندان از روی غریزهٔ محض نیست؛ سالمند با نگاهی دیگر به ازدواج، در پی کسی برای همدلی، هم‌فکری و همبستگی است. نیاز به یک همراه و همدل در زندگی مهم‌ترین انگیزهٔ ازدواج سالمندان است.

زوج سالمند عاشق در حال رقص با قلب‌های کوچک

بیماری‌های شایع این دوره

اکنون بیماری‌های درازمدت بر زندگی سالمندان در جهان اثر گذاشته است. دلیلش سالمند شدن جمعیت است. در واقع، کارشناسان پیش‌بینی می‌کنند که تا سال ۲۰۳۰ حدود یک‌سوم جمعیت کشور ما سالمند خواهند بود.

سالمند شدن جمعیت و بیشتر شدن شیوع بیماری‌های گوناگون، وضع پزشکی سختی برای سالمندان به جا گذاشته است. زمین خوردن بزرگ‌ترین علت پذیرش اورژانسیِ سالمندان در مراکز درمانی است و بر مراقبت‌های درازمدت اثر چشمگیری می‌گذارد؛ به‌ویژه برای کسانی که بیماری‌های خاصی دارند.

روز جهانی سالمند

مجمع عمومی سازمان ملل متحد در ۱۴ دسامبر ۱۹۹۰، اول اکتبر، برابر با نهم مهر، را روز جهانی سالمند تعیین کرد. بنیاد فرهنگ سالمندی هر سال برای این روز برنامه‌های ویژه، به‌خصوص برنامه‌های فرهنگی، در نظر دارد.

دههٔ جهانی سالمندی

سازمان ملل متحد در درگاه رسمی خود اعلام کرده است که جمعیت سراسر جهان با سرعتی بیش از گذشته رو به سالمندی می‌رود و این جابه‌جایی جمعیتی تقریباً بر همهٔ جنبه‌های جامعه اثر خواهد گذاشت. بیش از یک میلیارد نفر از مردم جهان بیش از ۶۰ سال دارند و بیشترشان در کشورهایی با درآمد پایین یا متوسط زندگی می‌کنند. بسیاری از آنان به منابع اولیهٔ لازم برای زندگی بامعنا و باعزت دسترسی ندارند و بسیاری دیگر مانع‌های فراوانی پیش رو دارند که آنان را از مشارکت کامل اجتماعی بازمی‌دارد.

این سازمان دههٔ ۲۰۲۱ تا ۲۰۳۰ را دههٔ سالمندی نامیده است. در این دهه، اعضا و دوستداران به چهار زمینهٔ کار توجه خواهند کرد:

  • اول، محیط دوستدار سالمند
  • دوم، مبارزه با تبعیض‌های سنی
  • سوم، مراقبت یکپارچه و عادلانه
  • چهارم، مراقبت بلندمدت