دیابت، که بسیاری به آن «مرض قند» میگویند، یعنی قند خون بیش از اندازه بالاست. گلوکز (قند خون) سوخت اصلی بدن است؛ بخشی از آن از غذا میآید و بخشی را خود بدن میسازد. برای اینکه گلوکز وارد سلولها شود، بدن به هورمونی به نام انسولین نیاز دارد که در لوزالمعده (پانکراس) ساخته میشود. در دیابت، بدن انسولین کافی نمیسازد یا انسولین را درست به کار نمیبرد و گلوکز در خون میماند.
دیابت نوع ۲ بیشتر در میانسالی و سالمندی پیدا میشود. خبر خوب این است که میشود آن را عقب انداخت یا از آن پیشگیری کرد، و اگر دیابت دارید، با برنامهای که همراه پزشک میچینید آن را مهار کنید.
دیابت چند نوع دارد؟
- دیابت نوع ۱: دستگاه ایمنی به سلولهای انسولینساز لوزالمعده حمله میکند و بدن انسولین نمیسازد یا خیلی کم میسازد. این نوع بیشتر در کودکی و جوانی تشخیص داده میشود، ولی در هر سنی ممکن است پیدا شود. کسی که دیابت نوع ۱ دارد هر روز به انسولین نیاز دارد.
- دیابت نوع ۲: بدن انسولین را خوب به کار نمیبرد و لوزالمعده هم ممکن است به اندازهٔ کافی انسولین نسازد. این شایعترین نوع دیابت است. سن ۴۵ سال و بیشتر، اضافهوزن، کمتحرکی، فشار خون بالا، سابقهٔ دیابت در خانواده، پیشدیابت و سابقهٔ دیابت بارداری احتمال آن را بیشتر میکند.
قند خون بالا با گذشت زمان به قلب، کلیهها، چشمها، عصبها و پاها آسیب میزند و خطر بیماری قلبی و سکتهٔ مغزی را بیشتر میکند. آسیب عصبها همراه با جریان خون کم در پاها ممکن است به زخم پا برسد؛ زخمی که عفونت کند و خوب نشود گاهی به قطع انگشت، پا یا ساق میانجامد. مهار قند خون، فشار خون و کلسترول به پیشگیری از این عارضهها کمک میکند.
پیشدیابت چیست؟
در پیشدیابت، قند خون از حد طبیعی بالاتر است ولی هنوز به اندازهٔ دیابت نرسیده است. پیشدیابت ممکن است سالها بی هیچ نشانهٔ روشنی بماند. این وضع احتمال دیابت نوع ۲، بیماری قلبی و سکتهٔ مغزی را بیشتر میکند.
اگر پیشدیابت دارید، این کارها به پیشگیری از دیابت نوع ۲ کمک میکند:
- اگر اضافهوزن دارید، کم کردن مقدار کمی از وزن، یعنی حدود ۵ تا ۷ درصد وزن بدن، کمک میکند.
- تحرک منظم داشته باشید؛ دستکم ۱۵۰ دقیقه در هفته پیادهروی تند یا فعالیتی مانند آن، مثلاً ۳۰ دقیقه در روز و پنج روز در هفته. اگر تا امروز کمتحرک بودهاید، اول با پزشکتان صحبت کنید و آهسته شروع کنید.
- کسی که پیشدیابت دارد هر سال برای دیابت نوع ۲ آزمایش میشود.
چه نشانههایی دارد؟
نشانههای دیابت نوع ۲ معمولاً آهسته و در طول چند سال پیدا میشود و گاهی آنقدر خفیف است که به چشم نمیآید. بسیاری هیچ نشانهای ندارند و برخی فقط وقتی باخبر میشوند که عارضهای مثل تاری دید یا بیماری قلبی پیدا شده است. نشانههای دیابت اینهاست:
- بیشتر از معمول تشنه یا گرسنه میشوید.
- زیاد ادرار میکنید.
- بیآنکه بخواهید وزن کم میکنید.
- خستهاید یا زودرنج شدهاید.
- دیدتان تار شده است.
- بریدگیها و زخمها خیلی دیر خوب میشوند.
- پیدرپی عفونت ادراری یا عفونت قارچی میگیرید.
- دستها یا پاهایتان بیحس میشود یا گزگز میکند.
- پوست دور گردن، زیر بغل یا کشالهٔ ران تیره شده است.
چون نشانهها ممکن است کمرنگ باشد یا اصلاً نباشد، دیابت را با آزمایش خون تشخیص میدهند.
دیابت را با چه آزمایشهایی پیدا میکنند؟
- آزمایش هموگلوبین A1C (HbA1c): میانگین قند خون در سه ماه گذشته را نشان میدهد و ناشتایی نمیخواهد.
- قند خون ناشتا: پس از دستکم ۸ ساعت ناشتایی (جز چند جرعه آب) انجام میشود و صبحها مطمئنتر است.
- قند خون تصادفی: در هر ساعتی از روز گرفته میشود و وقتی به کار میرود که نشانههای دیابت هست و پزشک نمیخواهد منتظر ناشتایی بماند.
- آزمایش تحمل گلوکز: قند خون را پس از دستکم ۸ ساعت ناشتایی و دوباره دو ساعت پس از نوشیدن یک مایع شیرین میسنجد.
پزشک معمولاً برای اطمینان از تشخیص، آزمایش دومی هم میخواهد. در برخی کمخونیها و بیماریهای خون، نتیجهٔ آزمایش A1C ممکن است دقیق نباشد.
دیابت نوع ۲ را چطور مهار میکنند؟
مهار دیابت نوع ۲ یعنی مهار قند خون، فشار خون و کلسترول، و سیگار نکشیدن. این کار با غذای سالم، تحرک و داروهایی است که پزشک تجویز میکند. داروی دیابت ممکن است قرص یا داروی تزریقی مثل انسولین باشد و با گذشت زمان شاید به بیش از یک دارو نیاز شود. پزشک ممکن است برای فشار خون بالا یا کلسترول بالا هم دارو تجویز کند.
برنامهٔ مهار دیابت را همراه پزشک و گروه درمان میچینید. کارشناس تغذیه، آموزشدهندهٔ دیابت، چشمپزشک، دندانپزشک و داروساز هم میتوانند در این گروه باشند. هدف قند خون برای همه یکی نیست: برای کسی که بیش از ۶۵ سال دارد و سالهاست دیابت دارد، بیماریهای دیگری دارد یا قندش بارها پایین میافتد، پزشک ممکن است هدف دیگری بگذارد.
برنامهٔ مهار دیابت چه دارد؟
- سنجیدن قند خون: پزشک میگوید هر چند وقت یک بار قند خون را در خانه با قندسنج بسنجید. تاریخ، ساعت و نتیجه را یادداشت کنید و در هر ویزیت همراه ببرید. آزمایش هموگلوبین A1C هم هر سه یا شش ماه یک بار انجام میشود.
- غذای سالم: کارشناس تغذیه یا آموزشدهندهٔ دیابت کمکتان میکند برنامهٔ غذایی بچینید. لازم نیست غذاهای دلخواهتان را کنار بگذارید؛ ممکن است لازم باشد کمتر یا دیربهدیر بخورید.
- تحرک: دستکم ۱۵۰ دقیقه در هفته فعالیت با شدت متوسط، مثل پیادهروی تند، هدف خوبی است. تحرک، غذای سالم و خواب کافی برای قند خون و نیروی عضلهها مهم است و برای شروع هیچوقت دیر نیست.
- مصرف درست دارو: داروها را همانطور مصرف کنید که پزشک تجویز کرده است، حتی وقتی حالتان خوب است و قند، فشار و کلسترولتان به هدف رسیده است. اگر عارضهای دیدید یا در تهیهٔ دارو دشواری دارید، به پزشک بگویید و دارو را بدون صحبت با او تغییر ندهید.
افت قند خون را بشناسید
انسولین و برخی داروهای دیگرِ دیابت ممکن است قند خون را بیش از اندازه پایین بیاورند. قند خون کمتر از ۷۰ میلیگرم در دسیلیتر «افت قند خون» (هیپوگلیسمی) به شمار میآید و باید برای بالا آوردنش کاری کرد. خطر افت قند در سالمندی بیشتر است، بیشتر به این دلیل که چند دارو با هم مصرف میشود. برخی کسانی که بیش از ۵ تا ۱۰ سال دیابت دارند یا بارها افت قند داشتهاند، هنگام افت قند هیچ نشانهای حس نمیکنند.
از میان قرصهای دیابت، داروهایی مثل گلیبنکلامید و گلیکلازید (گروه سولفونیلاوره) ممکن است قند خون را پایین بیندازند. گلیبنکلامید اثر طولانی دارد و در سالمندان ممکن است افت قندِ طولانی و تکرارشونده بدهد. اگر این دارو را مصرف میکنید، از پزشکتان بپرسید آیا هنوز برای شما مناسب است؛ دارو را خودسرانه قطع نکنید.
نشانههای افت قند خون اینهاست:
- دستهایتان میلرزد، عرق میکنید یا قلبتان تند میزند.
- گرسنه، سرگیجهدار، مضطرب یا زودرنج میشوید.
- گیج میشوید یا دیدتان تار میشود.
- در افت شدید، ضعف، دشواری در راه رفتن، رفتار غیرعادی، تشنج یا بیهوشی پیش میآید.
از پیش با پزشکتان قرار بگذارید که هنگام افت قند چه کنید. راه معمول این است: اگر هوشیارید و میتوانید ببلعید، حدود ۱۵ گرم قند زودجذب بخورید، مثلاً ۳ تا ۴ حبه قند، نصف لیوان آبمیوه یا نوشابهٔ معمولی (نه رژیمی)، یا یک قاشق غذاخوری شکر یا عسل. ۱۵ دقیقه بعد قند خون را دوباره بسنجید و اگر هنوز زیر ۷۰ است، همین کار را تکرار کنید. وقتی قند بالا آمد، یک میانوعده یا وعدهٔ غذا بخورید. اگر انسولین یا قرصهایی مثل گلیبنکلامید مصرف میکنید، افت قند ممکن است دوباره برگردد؛ در چند ساعت بعد قند خون را چند بار بسنجید و یادداشت کنید و ماجرا را به پزشکتان بگویید. همیشه یک خوراکی قندی همراه داشته باشید و به اطرافیانتان بگویید نشانههای افت قند چیست و چه باید بکنند.
اگر افت قند تکرار میشود، نتیجهٔ قندها، داروها، فعالیت و غذایتان را به پزشک نشان دهید. اگر کسی که دیابت دارد بیهوش شده یا درست پاسخ نمیدهد، چیزی برای خوردن یا نوشیدن به او ندهید و باید با ۱۱۵ تماس بگیرید.
در روزهای بیماری چه کنید؟
بیماریهایی مثل سرماخوردگی، آنفلوآنزا یا عفونت ممکن است قند خون را بالا ببرد. از پیش، وقتی حالتان خوب است، با پزشکتان قرار بگذارید که در این روزها با داروها چه کنید.
- انسولین را قطع نکنید. در روزهای بیماری ممکن است مقدار انسولین نیاز به تغییر داشته باشد؛ این را پزشک تعیین میکند.
- دربارهٔ قرصها از پیش از پزشک بپرسید. بعضی از داروها در روزهایی که استفراغ یا اسهال دارید و بدن کمآب میشود باید موقتاً کنار گذاشته شوند، تا وقتی دوباره مثل همیشه بخورید و بنوشید. متفورمین و داروهایی که نامشان به «گلیفلوزین» ختم میشود (مهارکنندههای SGLT2، مثل امپاگلیفلوزین و داپاگلیفلوزین) از این دستهاند. اگر از پیش برنامهای ندارید، همان روز با پزشک یا داروساز تماس بگیرید. قرصهای دیگر را بدون نظر پزشک کنار نگذارید.
- قند خون را بیشتر از همیشه بسنجید، دستکم هر چهار ساعت، و نتیجهها را یادداشت کنید.
- آب و نوشیدنیهای بیقند فراوان بنوشید تا بدنتان کمآب نشود.
اگر نمیتوانید مایعات را نگه دارید یا استفراغ و اسهال ادامه دارد، منتظر نمانید؛ نشانههای رفتن به اورژانس در کادر «چه وقت به پزشک مراجعه کنیم» آمده است.
مراقبتهای منظم برای سالم ماندن
- ویزیت و فشار خون: هر سه تا شش ماه یک بار پزشک فشار خون و وزن شما را میسنجد و برنامه و داروها را مرور میکند.
- کلسترول: سالی یک بار آزمایش کلسترول بدهید.
- سیگار: اگر سیگار میکشید، آن را ترک کنید؛ سیگار جریان خون پاها را هم کم میکند.
- چشم: هر سال معاینهٔ چشم با قطرهٔ بازکنندهٔ مردمک داشته باشید؛ اگر دیابت به چشمتان آسیب زده است، بیشتر.
- کلیه: هر سال آزمایش کلیه بدهید.
- واکسن: هر سال واکسن آنفلوآنزا بزنید و از پزشکتان دربارهٔ واکسن ذاتالریه (پنوموکوک) بپرسید.
- دندان و شنوایی: سالی یک بار به دندانپزشک سر بزنید و به او بگویید دیابت دارید. شنواییتان هم سالی یک بار سنجیده شود.
- حال روحی: فشار روانی، غم و خشم در زندگی با دیابت شایع است. اگر غمگین یا ناامید هستید، به پزشکتان بگویید.
از پاهایتان چطور مراقبت کنید؟
حدود نیمی از کسانی که دیابت دارند نوعی آسیب عصب دارند، بیشتر در پاها. آسیب عصب ممکن است حس درد، گرما و سرما را کم کند، پس یک بریدگی یا تاول کوچک ممکن است دیده نشود و بزرگ شود. بیشتر کسانی که دیابت دارند میتوانند با مراقبت در خانه و معاینهٔ منظم از عارضههای جدی پا پیشگیری کنند.
- هر روز پاها را برای بریدگی، قرمزی، ورم، زخم، تاول، میخچه، پینه و تغییر پوست و ناخن نگاه کنید. اگر کف پایتان را نمیبینید، از آینه کمک بگیرید یا از یکی از نزدیکان بخواهید نگاه کند.
- پاها را هر روز با آب گرم (نه داغ) بشویید، در آب نخیسانید و خوب خشک کنید. چون پا ممکن است داغی را حس نکند، دمای آب را پیش از شستن با آرنج یا دماسنج بسنجید. کرم را روی پا و کف پا بزنید، نه لای انگشتان.
- هیچوقت پابرهنه راه نروید، حتی در خانه. پیش از پوشیدن کفش، درونش را نگاه کنید.
- کفش اندازه با جوراب بپوشید.
- ناخنها را صاف کوتاه کنید و لبهٔ تیزشان را سوهان بزنید. پینه و میخچه را خودتان برندارید.
- در هر ویزیت از پزشک بخواهید پاهایتان را ببیند و سالی یک بار معاینهٔ کامل پا، با بررسی حس و جریان خون، داشته باشید.
اگر از کسی که دیابت دارد مراقبت میکنید
در سالمندی گاهی حافظه و تمرکز کم میشود و کسی که دیابت دارد به کمک بیشتری از خانواده و مراقب نیاز پیدا میکند. چند نکته به شما و او کمک میکند:
- نشانههای افت قند خون، راه سنجیدن قند و کاری را که باید بکنید یاد بگیرید. نشانههای افت قند، مثل گیجی، ممکن است با نشانههای زوال عقل اشتباه گرفته شود.
- اگر پیروی از برنامهٔ دارویی برایش دشوار شده، به پزشک بگویید. پزشک میتواند برنامه و دستور مصرف داروها را تا جای ممکن ساده کند.
- از پزشک یا داروساز بخواهید همهٔ داروهای او را بهطور منظم مرور کند تا داروهای غیرضروری کم شود و تداخل داروها پیدا شود.
- از پیش از پزشک بپرسید در روزهای بیماری با انسولین و با هر یک از قرصهای او چه کنید و پاسخ را یادداشت کنید (بخش «در روزهای بیماری چه کنید؟» را ببینید).
- رفتوآمد با خانواده، دوستان و همسایهها به مهار دیابت کمک میکند.
