دههٔ سالمندی سالم چیست؟

دههٔ سالمندی سالم سازمان ملل متحد یک همکاری جهانی است. این همکاری بخش‌ها و ذی‌نفعان گوناگون را برای بهتر کردن زندگی سالمندان، خانواده‌ها و جامعه‌هایشان گرد هم می‌آورد؛ از جمله دولت‌ها، جامعهٔ مدنی، سازمان‌های بین‌المللی، متخصصان، مؤسسه‌های دانشگاهی، رسانه‌ها و بخش خصوصی.

این همکاری بر چهار حوزهٔ اقدام تمرکز دارد که سخت به هم وابسته‌اند:

  • تغییر شیوهٔ فکر، احساس و رفتار ما دربارهٔ سن و سالمندی.
  • ساختن جامعه‌ها به شیوه‌ای که توانایی‌های سالمندان را تقویت کند.
  • فراهم کردن مراقبت یکپارچه و خدمات بهداشتی اولیهٔ شخص‌محور که پاسخگوی سالمندان باشد.
  • فراهم کردن دسترسی به مراقبت درازمدت برای سالمندانی که به آن نیاز دارند.

حوزهٔ نخست: مبارزه با سن‌گرایی

سالمندان سهم فراوانی در جامعه دارند و بسیار گوناگون‌اند. با این حال، نگرش منفی به سالمندان در همهٔ جامعه‌ها رایج است و کمتر کسی آن را به پرسش می‌کشد. کلیشه (اینکه چطور فکر می‌کنیم)، تعصب (اینکه چه احساسی داریم) و تبعیض (اینکه چطور رفتار می‌کنیم) با افراد بر پایهٔ سنشان، بر مردم در هر سنی اثر می‌گذارد؛ ولی بر سلامت و رفاه سالمندان اثر زیان‌بار ویژه‌ای دارد.

نگرش به سن، مانند نگرش به جنسیت و قومیت، از اوایل کودکی آغاز می‌شود. این نگرش‌ها در طول زندگی می‌توانند درونی شوند (سن‌گرایی نسبت به خود) و بر رفتارهای سلامت، کارکرد جسمی و شناختی و طول عمر فرد اثر منفی بگذارند.

سن‌گرایی در سیاست‌ها و برنامه‌های بخش‌هایی مانند آموزش، کار، بهداشت و مراقبت اجتماعی هم مانع می‌سازد؛ چون بر اینکه مسئله‌ها چطور طرح می‌شوند، چه پرسش‌هایی پرسیده می‌شود و چه راه‌حل‌هایی پیشنهاد می‌شود اثر می‌گذارد. پس سن‌گرایی سالمندان را در جامعه‌های خودشان به حاشیه می‌راند و دسترسی‌شان را به خدمات، از جمله مراقبت‌های بهداشتی و اجتماعی، کم می‌کند. قدردانی از سرمایهٔ انسانی و اجتماعی جمعیت سالمند و بهره گرفتن از آن را هم محدود می‌کند. سن‌گرایی وقتی با شکل‌های دیگر تبعیض همراه شود، می‌تواند به‌ویژه برای زنان سالمند و سالمندان دارای معلولیت زیان‌بار باشد.

به چالش کشیدن کلیشه‌های منفی، تعصب و تبعیض باید در همهٔ حوزه‌های اقدام ضروری شمرده شود. با این همه، فعالیت‌های ویژه‌ای هم لازم است تا درکی مثبت و واقع‌بینانه‌تر از سن و سالمندی پدید آید و جهانی برای همهٔ سن‌ها ساخته شود.

حوزهٔ دوم: محیط‌های دوستدار سالمند

محیط‌های فیزیکی، اجتماعی و اقتصادی، چه در روستا و چه در شهر، از تعیین‌کننده‌های مهم سالمندی سالم‌اند و بر تجربهٔ سالمندی و فرصت‌هایی که سالمندی پیش می‌آورد اثری نیرومند دارند. محیط‌های سازگار با سن جای بهتری برای رشد، زندگی، کار، بازی و سالمند شدن‌اند.

این محیط‌ها با برداشتن مانع‌های فیزیکی و اجتماعی ساخته می‌شوند و با اجرای سیاست‌ها، نظام‌ها، خدمات، محصول‌ها و فناوری‌هایی که سلامت را بالا می‌برند، توان جسمی و ذهنی را در سراسر زندگی می‌سازند و نگه می‌دارند و به افراد امکان می‌دهند حتی وقتی توانشان را از دست می‌دهند، کارهایی را که برایشان ارزش دارد ادامه دهند.

یکی از بخش‌های این هدف‌ها، که پایه‌ای برای رشد اقتصادی پایدار و فراگیر هم هست، پرداختن به عوامل اجتماعیِ تعیین‌کنندهٔ سالمندی سالم است؛ مانند بهتر کردن دسترسی به یادگیری مادام‌العمر، برداشتن مانع‌های نگه داشتن و استخدام کارکنان مسن‌تر، و محدود کردن اثر از دست دادن شغل و فقر. همچنین پرداخت مستمری و کمک‌های اجتماعی کافی به شیوه‌ای که از نظر مالی پایدار باشد، و کم کردن نابرابری در مراقبت با حمایت بهتر از مراقبان غیررسمی.

محیط‌های سازگار با سن را می‌توان این‌طور ساخت: با شناختن نیازها، تعیین اولویت‌ها، برنامه‌ریزی راهبردها و اجرای آن‌ها با منابع انسانی، مالی و مادیِ موجود و با بهره گرفتن از فناوری. سرمایه‌گذاری در محیط‌های شهری و روستاییِ سازگار با سن می‌تواند به سالمندان، با هر اندازه توانی که دارند، امکان دهد با خیال آسوده در جایی که می‌خواهند بمانند، محافظت شوند، به رشد شخصی و حرفه‌ای‌شان ادامه دهند و در جامعه‌هایشان مشارکت و سهم داشته باشند؛ و در همان حال استقلال، کرامت، سلامت و رفاهشان را حفظ کنند.

حوزهٔ سوم: مراقبت یکپارچه

سالمندان به دسترسی به خدمات بهداشتی ضروری و باکیفیت نیاز دارند. این خدمات این‌هاست: پیشگیری؛ ترویج؛ مراقبت‌های درمانی، توان‌بخشی، تسکینی و پایان زندگی؛ داروها و واکسن‌های ضروری که ارزان، مؤثر و باکیفیت باشند؛ مراقبت‌های دندان؛ و بهداشت و فناوری‌های کمکی. در همان حال باید مطمئن شد که استفاده از این خدمات، استفاده‌کننده را به تنگنای مالی نمی‌اندازد.

بسیاری از نظام‌های سلامت برای رسیدگی به وضعیت‌های حادِ سلامت فرد ساخته شده‌اند، نه برای وضعیت‌های سن بالاتر. این نظام‌ها آماده نیستند برای سالمندان مراقبت بهداشتی باکیفیتی فراهم کنند که میان ارائه‌دهندگان و محیط‌های گوناگون یکپارچه باشد و با مراقبت درازمدتِ پایدار پیوند داشته باشد (حوزهٔ چهارم را ببینید).

مراقبت‌های بهداشتی اولیه سنگ‌بنای پوشش همگانی سلامت است و اصلی‌ترین درِ ورود سالمندان به نظام سلامت. مؤثرترین و کارآمدترین رویکرد برای بالا بردن توان و رفاه جسمی و ذهنی هم هست. تقویت مراقبت‌های بهداشتی اولیه، برای اینکه مراقبتی در دسترس، ارزان، عادلانه، ایمن و مبتنی بر جامعه به سالمندان برسد، به نیروی کار شایسته، قانون‌ها و مقررات مناسب و بودجهٔ پایدار و کافی نیاز دارد. بخش جدانشدنی این فعالیت‌ها، به رسمیت شناختن حقوق «صاحبان سهام» است.

حوزهٔ چهارم: مراقبت درازمدت

کم شدن چشمگیر توان جسمی و ذهنی می‌تواند توانایی سالمندان را برای مراقبت از خود و مشارکت در جامعه محدود کند. دسترسی به توان‌بخشی، فناوری‌های کمکی و محیط‌های حمایتگر و فراگیر می‌تواند وضع را بهتر کند. با این حال، بسیاری از مردم به جایی از زندگی می‌رسند که دیگر بدون حمایت و کمک نمی‌توانند از خود مراقبت کنند.

دسترسی به مراقبت درازمدتِ باکیفیت برای چنین کسانی ضروری است تا توانایی کارکردی‌شان را حفظ کنند، از حقوق اولیهٔ انسانی برخوردار باشند و با عزت زندگی کنند. هر کشوری باید نظامی برای پاسخ به نیاز سالمندان به مراقبت درازمدت داشته باشد؛ از جمله مراقبت و حمایت اجتماعی که در زندگی روزمره و مراقبت شخصی کمکشان کند. این نظام باید به آنان امکان دهد روابطشان را نگه دارند، در جایی که برایشان مناسب است سال‌های سالمندی را بگذرانند، از آزار سالمندان در امان باشند، به خدمات اجتماعی دسترسی داشته باشند و در فعالیت‌هایی شرکت کنند که به زندگی‌شان معنا می‌دهد.

ممکن است به مجموعهٔ گسترده‌ای از خدمات نیاز باشد؛ مانند مراقبت روزانه، مراقبت‌های تنفسی و مراقبت در خانه. این خدمات باید با مراقبت‌های بهداشتی (حوزهٔ سوم را ببینید) و با شبکه‌ها و خدمات گسترده‌ترِ اجتماعی (حوزهٔ دوم را ببینید) پیوند داشته باشند. حمایت از مراقبان غیررسمی و بالا بردن توان آن‌ها در اولویت است.