تصور کنید انسانی پرانرژی، مهربان و شوخ‌طبع ناگهان آرام، بی‌تفاوت و حتی گاهی بی‌ملاحظه شود. کسی که همیشه نگران دیگران بود، حالا دیگر از رفتارهایش خجالت نمی‌کشد و هیچ توجهی ندارد که حرف‌هایش بر اطرافیان چه اثری می‌گذارد. این تغییرها را گاهی به‌سادگی اشتباه تعبیر می‌کنند: افسردگی، بالا رفتن سن یا حتی بی‌ادبی. ولی حقیقت ممکن است چیزی عمیق‌تر و نگران‌کننده‌تر باشد: زوال عقل فرونتوتمپورال، یعنی زوال آرامِ شخصیت و زبان، پیش از آنکه حافظه خاموش شود.

زوال عقل فرونتوتمپورال چیست؟

زوال عقل (دمانس) فرونتوتمپورال (Frontotemporal Dementia) گونه‌ای اختلال مغزی است که لوب‌های پیشانی (فرونتال) و گیجگاهی (تمپورال) مغز را کم‌کم آسیب می‌زند و تحلیل می‌برد. این‌ها بخش‌هایی از مغزند که رفتار، شخصیت، زبان و هیجان‌ها را مهار می‌کنند.

این بیماری در مقایسه با آلزایمر اغلب در سن پایین‌تری (۴۵ تا ۶۵ سالگی) پیدا می‌شود و در آغاز بیشتر بر شخصیت، رفتار و زبان اثر می‌گذارد تا بر حافظه.

مقایسهٔ اسکن مغز در آلزایمر و دمانس فرونتوتمپورال

نشانه‌های رایج

این بیماری گونه‌های مختلفی دارد، ولی سه زیرگونهٔ اصلی آن این‌هاست:

نوع رفتاری

  • بی‌تفاوتی یا نبودِ همدلی
  • رفتارهای اجتماعی نامناسب
  • کم شدن انگیزه برای کارهای روزمره
  • پرخاشگری یا بی‌تفاوتی احساسی
  • رفتارهای وسواسی یا تکراری

نوع زبانی (آفازی پیش‌روندهٔ اولیه)

  • دشواری در حرف زدن یا پیدا کردن واژه‌ها
  • تلفظ ناقص یا جمله‌بندی نادرست
  • درک ناقص جمله‌های پیچیده
مرد سالمند در حال سخن گفتن با حروف پراکنده از دهان

نوع حرکتی

  • دشواری در راه رفتن یا حرکت‌های ظریف
  • سفتی عضله‌ها یا لرزش
  • شباهت به نشانه‌های بیماری پارکینسون یا اسکلروز جانبی آمیوتروفیک (ای‌ال‌اس)

چرا این بیماری خطرناک است؟

چون تشخیص آن دشوار است. بسیاری از پزشکان یا خانواده‌ها نخست گمان می‌کنند فرد افسرده شده یا دچار بحران میان‌سالی است. در حالی که با گذشت زمان رفتار او به‌شدت تغییر می‌کند و ممکن است به اطرافیان آسیب روانی بزند.

چهرهٔ سالمند با قطعه پازل افتاده از سر

چه فرقی با آلزایمر دارد؟

ویژگی زوال عقل فرونتوتمپورال آلزایمر
سن شروع ۴۵ تا ۶۵ سالگی بالای ۶۵ سالگی
نشانهٔ نخست تغییر شخصیت یا زبان فراموشی و اختلال حافظه
حافظه در آغاز بیماری معمولاً سالم است زود دچار اختلال می‌شود
رفتارهای عجیب رایج کمتر رایج

آیا درمان دارد؟

این بیماری درمان قطعی ندارد، ولی:

  • داروهایی مانند مهارکننده‌های سروتونین می‌توانند رفتارهای وسواسی یا تهاجمی را کم کنند.
  • گفتاردرمانی برای گونه‌های زبانی سودمند است.
  • کاردرمانی و فیزیوتراپی در مهار نشانه‌های حرکتی نقش دارند.
  • مهم‌تر از همه، آموزش خانواده و پذیرفتن تغییرهای رفتاری بیمار است.
دست سالمند با چند قرص و لیوان آب

زندگی با کسی که این بیماری را دارد

زندگی با کسی که زوال عقل فرونتوتمپورال دارد تمرینی عمیق در انسان‌دوستی است. اگر یکی از عزیزانتان این بیماری را دارد، باید بدانید:

  • رفتار او عمدی نیست؛ مغزش دیگر مانند گذشته نمی‌اندیشد.
  • به‌جای بحث و جدل، راه‌های تازه‌ای برای ارتباط پیدا کنید.
  • محیط را ساده و ایمن نگه دارید.
  • به خودتان استراحت بدهید؛ مراقبت از کسی که بیماری مزمن دارد، مراقبت از خود را هم می‌خواهد.

علت‌های اصلی این بیماری

علت‌های این بیماری هنوز کامل شناخته نشده است، ولی پژوهش‌ها تاکنون چند عامل اصلی را شناسایی کرده‌اند:

مرد سالمند متفکر کنار یخچال با یادداشت‌ها

ژنتیک (ارثی بودن)

حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد موارد این بیماری زمینهٔ خانوادگی و ژنتیکی دارد. یعنی ممکن است فرد ژنی جهش‌یافته را از پدر یا مادرش به ارث برده باشد.

مهم‌ترین ژن‌هایی که در پیدایش این بیماری نقش دارند:

  • MAPT (مرتبط با پروتئین تاو)
  • GRN (مرتبط با پروگرانولین)
  • C9orf72 (مرتبط با نوعی جهش تکراری که در برخی افراد با این بیماری و ای‌ال‌اس دیده می‌شود)

اگر کسی سابقهٔ خانوادگی قوی از این بیماری دارد، احتمال پیدایش بیماری در نسل بعد بیشتر می‌شود.

انباشته شدن غیرطبیعی پروتئین‌ها در مغز

در بسیاری از بیماران، برخی پروتئین‌ها به شکلی غیرطبیعی در سلول‌های عصبی انباشته می‌شود. این پروتئین‌ها به سلول‌های مغز آسیب می‌زنند و کارکرد طبیعی آن‌ها را از میان می‌برند.

مهم‌ترین این پروتئین‌ها:

  • تاو (Tau): در تنظیم پایداری سلول‌های عصبی نقش دارد. اختلال در آن سبب مرگ سلول می‌شود.
  • TDP-43: گونه‌ای پروتئین مرتبط با پردازش آر‌ان‌ای (RNA). در بسیاری از کسانی که این بیماری (و ای‌ال‌اس) را دارند دیده می‌شود.
  • FUS: پروتئینی کمتر شایع، ولی مرتبط با برخی زیرگونه‌های نادر این بیماری.

اختلال در کار سلول‌ها

برخی پژوهش‌ها نشان می‌دهند که این بیماری ممکن است از اختلال در کار میتوکندری، انتقال پیام‌های عصبی یا پاک‌سازی سلول‌های مرده باشد که به‌مرور سبب انباشته شدن آسیب در مغز می‌شود.

عامل‌های محیطی (در موارد نادر)

در بیشتر موارد این بیماری علت محیطی مشخصی ندارد. ولی برخی دانشمندان در حال بررسی‌اند که آیا ضربه‌های مکرر به سر، استرس‌های شدید یا تماس با برخی مواد سمی ممکن است در کسانی که زمینهٔ ژنتیکی دارند خطر بیماری را بیشتر کند یا نه.

آیا می‌توان پیشگیری کرد؟

چون این بیماری اغلب ریشهٔ ژنتیکی دارد، پیشگیری کامل ممکن نیست. ولی این‌ها می‌توانند خطر پیدایش یا سرعت پیشرفت بیماری را کم کنند یا آن را عقب بیندازند:

  • شیوهٔ زندگیِ سالم برای مغز (ورزش، تغذیهٔ مناسب، کم کردن استرس، ترک سیگار)
  • مهار بیماری‌های مزمن مانند فشار خون، دیابت و چربی خون
  • فعالیت‌های ذهنی و اجتماعی پیوسته

سالمندی و زوال عقل از نگاه فرهنگ

در فرهنگ‌های سنتی ما سالمندان نماد خرد، وقار و آرامش‌اند. ولی با بیشتر شدن طول عمر و تغییر الگوهای شیوهٔ زندگی، پیدایش بیماری‌هایی مانند زوال عقل فرونتوتمپورال واقعیتی تلخ ولی مهارشدنی شده است. فرهنگ‌سازی دربارهٔ زوال عقل آگاهی می‌آورد و جلوی برچسب‌های ناعادلانه‌ای مانند «لجباز» یا «سالمند بی‌نزاکت» را هم می‌گیرد.

امید، آگاهی و انسانیت

زوال عقل فرونتوتمپورال بیماری‌ای پیچیده ولی قابل‌درک است. با آگاهی، حمایت عاطفی، صبر و بهره‌گیری از درمان‌های موجود می‌توان کیفیت زندگی بیمار و خانواده‌اش را بهتر کرد.

سرانجام، درک این بیماری تنها مسئله‌ای پزشکی نیست؛ آزمون انسان‌دوستی است برای هر کس که با آن روبه‌رو می‌شود.