زوال عقل (دمانس) یا اختلال شناخت و حافظه به حالتی می‌گویند که در آن، در روندی آهسته و تدریجی، کارکردهای عالی مغز آسیب می‌بیند و از میان می‌رود. معمولاً افت حافظه نشانه‌ای است که فرد را نزد پزشک می‌برد. افزون بر آن، در چند زمینهٔ شناختی دیگر هم کاستی دیده می‌شود؛ مانند توان فکر کردن، سخن گفتن، قضاوت، استدلال و ادراک.

برای زوال عقل زمینهٔ اجتماعی و نژادی ویژه‌ای شناخته نشده است. تحصیل‌کرده و بی‌سواد، فقیر و ثروتمند به آن دچار می‌شوند.

نشانه‌های زوال عقل می‌تواند از چند بیماری گوناگون باشد. برخی از این بیماری‌ها درمان‌پذیرند و برخی درمان ندارند. برای نمونه، بیماری تیروئید ممکن است زوال عقل بیاورد و با درمان اختلال تیروئید، زوال عقل بهبود می‌یابد.

زوال عقل بیماریِ ویژهٔ سالمندان نیست، ولی در آنان شایع‌تر است.

برای اینکه بیمار بتواند از بهترین مراقبت و درمان برخوردار شود، تشخیص دقیق نوع زوال عقل ضروری است.

بیماری آلزایمر

آلزایمر شایع‌ترین علت زوال عقل است. بیماری‌ای پیش‌رونده و تحلیل‌برنده است که با تغییرهایی که در مغز بیمار پدید می‌آورد، حافظه را ضعیف و کارکردهای شناختی و رفتاری را مختل می‌کند. به‌مرور بر حافظه و توانایی‌های ذهنی دیگر مانند فکر کردن، استدلال و قضاوت اثر می‌گذارد و انجام کارهای روزانهٔ زندگی را برای بیمار دشوار می‌کند.

زوال عقل عروقی

زوال عقل عروقی دومین علت شایع زوال عقلِ برگشت‌ناپذیر است. این بیماری مجموعه‌ای از حمله‌هایی است که درون مغز رخ می‌دهد. گاهی این حمله‌ها چنان جزئی است که نه شما و نه خود بیمار از هیچ تغییری باخبر نمی‌شوید. ولی همهٔ آن‌ها روی هم می‌تواند سلول‌های بافت مغز را تخریب کند و بر حافظه و دیگر کارکردهای ذهنی فرد اثر بگذارد.

در گذشته به این حالت «سخت شدن سرخرگ‌ها» می‌گفتند. ولی بررسی‌های کالبدشکافی نشان داده‌اند که این حالت بیشتر از حمله‌های مغزی پدید می‌آید تا از گردش خون ناکافی. در برخی موارد درمان می‌تواند احتمال آسیب بیشتر را کم کند. گاهی هم آلزایمر و زوال عقل عروقی با هم در یک نفر پدید می‌آید.

زوال عقل لویی‌بادی

نشانه‌های این بیماری با آلزایمر و زوال عقل عروقی فرق دارد. در واقع نشانهٔ اصلی این بیماری پارکینسونیسم است؛ به‌ویژه لرزش دست‌ها و سفتی عضله‌ها که حرکت را دشوار می‌کند.

این بیماری با این‌ها مشخص می‌شود:

  • نوسان شناختی
  • توهم‌های بینایی
  • پارکینسونیسم
  • بالا بودن خطر افتادن و زمین خوردن
  • در مردان شایع‌تر است.

زوال عقل لوب پیشانی (فرونتوتمپورال)

چون این بیماری بیشتر در دههٔ ۵۰ زندگی پیدا می‌شود، تشخیص آن به‌سختی انجام می‌شود. آسیب در قطعهٔ پیشانی مغز رخ می‌دهد. این بیماری به تغییر شخصیت، رفتارهای ناهنجار، پرخاشگری و کم شدن تمرکز می‌انجامد.

دشواری در پیدا کردن واژهٔ مناسب، تکرار، و به کار بردن واژه‌های بی‌معنی از دشواری‌های رایج این نوع زوال عقل است. در این نوع، حافظه دیرتر آسیب می‌بیند. نشانه‌های این بیماری ممکن است با مسائل میان‌سالی و یائسگی اشتباه گرفته شود. این نوع زوال عقل با کوچک شدن مغز در بخش لوب پیشانی همراه است و بخش‌های دیگر مغز دست‌نخورده می‌ماند. با اسکن تشخیص داده می‌شود.

در آزمون‌هایی که برای سنجش حافظهٔ بیمار گرفته می‌شود، ضعف در مهارت‌های مربوط به لوب پیشانی دیده می‌شود؛ مانند تمرکز و واکنش به تغییر داده‌ها.

وراثت یکی از عامل‌های خطرساز این بیماری است.

بیماری هانتینگتون

هانتینگتون بیماری‌ای اتوزوم غالب است. به شکل اختلال حرکتیِ پیش‌رونده همراه با اختلال‌های روانی و افت شناختی بروز می‌کند و در مرحله‌های پایانی به زوال عقل و بی‌حرکتی کامل می‌انجامد. این بیماری معمولاً در ۳۰ تا ۵۵ سالگی رخ می‌دهد. ۹۸ درصد بیماران نشانه‌های رفتاری پیدا می‌کنند. شایع‌ترین تغییرها در آغاز بیماری، تحریک‌پذیری، اضطراب و اختلال‌های خلقی است. ۳۰ درصد بیماران افسردگی شدید می‌گیرند.

زوال عقل در بیماری هانتینگتون از نوع زیرقشری (ساب‌کورتیکال) است. بیمار دچار اختلال در توجه، تمرکز، آگاهی و قضاوت و دشواری در حل مسئله می‌شود. اکنون درمانی برای این بیماری وجود ندارد. بهترین راه تشخیص، آزمایش ژنتیک است.

بیماری کروتزفلد-یاکوب

شکل کلاسیک این بیماری میان ۴۵ تا ۷۵ سالگی رخ می‌دهد. نشانهٔ اصلی بیماری، زوال عقلی است که به‌سرعت پیش می‌رود و با میوکلونوس (حرکت‌پریشی) در دست‌ها و پاها همراه است. ویژگی‌های دیگری که ممکن است همراه بیماری دیده شود این‌هاست: آتاکسی مخچه‌ای (ناهماهنگی در حرکت‌ها)، نشانه‌های اکستراپیرامیدال، درگیری حرکتی و کوری قشری (کورتیکال). طول متوسط بیماری حدود ۷ ماه است، ولی ۱۰ درصد بیماران تا ۲ سال پس از بیمار شدن زنده می‌مانند.

در شکل ایاتروژنیک، بیماران از راه وسایل جراحی آلوده، یا پیوند قرنیه، یا هورمون رشدِ گرفته‌شده از اجساد بیمار شده بودند. بیمار شدن برخی افراد که بیش از ۴ بار خون گرفته بودند ثابت کرد که این بیماری از راه خون هم منتقل می‌شود.

در شکل خانوادگی (فامیلیال)، جهشی ژنی رخ می‌دهد و به ارث می‌رسد.

شکل واریانت این بیماری از راه بافت‌های آلوده به بیماری آنسفالوپاتی گاوی به انسان منتقل می‌شود. نشانه‌های نخست، اختلال‌های روانی از جمله اضطراب و افسردگی است. ۶ ماه پس از آغاز بیماری، نشانه‌های دیگر مانند اختلال شناختی، نبودِ تعادل و میوکلونوس بروز می‌کند.

زوال عقل ناشی از بیماری ایدز

ایدز بیماری‌ای ویروسی است که به دلیل اختلال در کار دستگاه ایمنی بدن، بر دستگاه عصبی مرکزی و محیطی اثر می‌گذارد.

ویژگی‌های بیماری:

  • اختلال در کارکرد رفتاری، حرکتی و شناختی معمولاً با پیشرفت بیماری شدیدتر می‌شود. این وضع شایع‌ترین پیامد بیماریِ درمان‌نشده در مرحله‌های آخر است.
  • در مرحله‌های اول بیماری، بیمار در توجه و تمرکز دچار دشواری می‌شود.
  • خستگی، افسردگی و روان‌پریشی (سایکوز) در سیر بیماری رخ می‌دهد.
  • اختلال کارکرد شناختی هرچند زودتر از نشانه‌های حرکتی رخ می‌دهد، سرانجام دشواری‌های حرکتی نشانهٔ غالب بیماری خواهد شد و بیمار دچار اختلال در تعادل و راه رفتن و کم شدن مهارت‌های حرکتی می‌شود.
  • بی‌اختیاری ادرار و مدفوع در مرحله‌های آخر بیماری شایع است.