تنگی نفسی که ناگهان شروع شود یا آن‌قدر شدید باشد که حرف زدن را سخت کند، به‌ویژه اگر با سنگینی یا فشار قفسهٔ سینه، کبودی لب‌ها یا گیجی ناگهانی همراه باشد، اورژانس است و باید فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید. تنگی نفسی که تازه پیدا شده یا کم‌کم بدتر می‌شود هم ممکن است علت جدی داشته باشد؛ آن را با پزشک در میان بگذارید.

حملهٔ قلبی همیشه با درد شدید سینه شروع نمی‌شود. تنگی نفس در حال استراحت یا با کمی فعالیت یکی از نشانه‌های آن است و در سالمندان شایع‌تر است. پس اگر او ناگهان در حال استراحت یا با کار سبک نفس‌تنگی گرفت، آن را جدی بگیرید.

خانم سالمند با تنگی نفس و دست روی سینه

تنگی نفس چیست؟

تنگی نفس (دیس‌پنه) یعنی احساس اینکه هوای کافی به شما نمی‌رسد و نفس کشیدن دشوار یا ناراحت‌کننده شده است. گاهی ناگهانی و بی‌انتظار پیش می‌آید و گاهی کم‌کم پیدا می‌شود و هفته‌ها، ماه‌ها یا سال‌ها می‌ماند. تنگی نفسِ خفیف، مثلاً با گرفتگی شدید بینی یا پس از ورزش سنگین در کسی که کم ورزش می‌کند، ممکن است طبیعی باشد.

چه چیزهایی باعث تنگی نفس می‌شود؟

تنگی نفس علت‌های زیادی دارد:

  • ریه: آسم، عفونت قفسهٔ سینه و سینه‌پهلو، بیماری مزمن انسدادی ریه (COPD؛ یک بیماری درازمدت ریه)، سرطان ریه و لختهٔ خون در رگ‌های ریه (آمبولی ریه).
  • قلب: نارسایی قلب (وقتی قلب نمی‌تواند خون کافی پمپ کند تا اکسیژن به بدن برسد)، حملهٔ قلبی، آنژین (درد قفسهٔ سینه به علت نرسیدن خون کافی به رگ‌های قلب) و بی‌نظمی ضربان قلب.
  • علت‌های دیگر: کم‌خونی، اضافه‌وزن، سیگار، ضعف عضله‌های تنفسی، و اضطراب یا حملهٔ وحشت.

خودتان دنبال تشخیص علت نباشید؛ این کار پزشک است.

سالمند با احساس خفگی و دست روی گلو

پزشک علت را چطور پیدا می‌کند؟

تنگی نفس را فقط خودِ شخص حس می‌کند، پس آنچه او می‌گوید مهم است: از کی شروع شده، چه چیزی آن را بدتر می‌کند و آیا هنگام نفس کشیدن صدای خس‌خس دارد. پزشک او را معاینه می‌کند و ممکن است این بررسی‌ها را بخواهد: اندازه‌گیری اکسیژن خون، آزمایش خون، عکس قفسهٔ سینه، نوار قلب، یا آزمون‌های کار ریه مثل اسپیرومتری.

درمان به علت بستگی دارد. اگر او برای بیماری درازمدت قلب یا ریه درمان می‌گیرد، دستورهای پزشکش را دنبال کنید.

مردی در حال سرفه با عرق روی پیشانی

در خانه چه چیزهایی کمک می‌کند؟

این روش‌ها برای کسی است که علت تنگی نفسش را می‌داند. بهتر است آن‌ها را وقتی آرام نشسته و نفسش تنگ نیست تمرین کند تا هنگام تنگی نفس یا اضطراب به کارش بیاید. از فیزیوتراپیست یا پزشک هم بپرسید کدام روش برای او مناسب است.

خانم سالمند در حال تمرین تنفس عمیق در حالت نشسته

تنفس آرام شکمی

  • از او بخواهید جای راحتی بنشیند و بدنش را رها کند.
  • یک دست را روی سینه و دست دیگر را روی شکم بگذارد.
  • آرام از بینی نفس بکشد، طوری که شکمش بالا بیاید و دستِ روی سینه تقریباً تکان نخورد.
  • از دهان نفس را بیرون بدهد و کم‌کم نفس‌ها را آهسته‌تر کند، طوری که بازدم از دم بلندتر باشد.

تنفس با لب‌های غنچه

  • آرام از بینی نفس بکشد.
  • لب‌ها را مثل وقتی که شمعی را فوت می‌کنیم غنچه کند و نفس را از میان آن‌ها بیرون بدهد، تا جایی که راحت است.
  • به زور ریه‌ها را خالی نکند.

این روش در هر زمانی به مهار نفس کمک می‌کند و هنگام کارهایی که نفس را تنگ می‌کند هم به کار می‌آید.

وضعیت‌هایی که کمک می‌کند نفس برگردد

  • نشستن و خم شدن به جلو، با آرنج‌ها روی زانوها.
  • تکیه دادن پشت یا پهلو به دیوار، با پاهای کمی باز و دست‌های رها در دو طرف.
  • نشستن پشت میز و گذاشتن سر و دست‌ها روی بالشی روی میز.
  • دراز کشیدن به پهلو، با چند بالش زیر سر و شانه‌ها و زانوهای کمی خم.

زندگی روزمره با تنگی نفس

  • تا جایی که می‌شود فعال بماند. اگر از ترس نفس‌تنگی از فعالیت دوری کند، عضله‌ها ضعیف‌تر می‌شوند و تنگی نفس بدتر می‌شود.
  • برای روز برنامه بریزید، کارها را به تکه‌های کوچک‌تر بخش کنید و وقت کافی برای استراحت بگذارید.
  • چیزهایی را که زیاد به کار می‌برد دمِ دست بگذارید.
  • لباس گشاد، و لباس و کفشی که پوشیدن و درآوردنش آسان است، انتخاب کنید.
  • گرفتن یک پنکهٔ دستی کوچک نزدیک صورت ممکن است احساس تنگی نفس را کم کند.
  • نگرانی و اضطراب تنگی نفس را بیشتر می‌کند؛ یاد گرفتن آرام ماندن هنگام نفس‌تنگی کمک می‌کند.

دیدن نفس‌تنگی کسی که از او مراقبت می‌کنید سخت است. اگر به کمک نیاز دارید، از دیگران کمک بخواهید.