با رسیدن به سالمندی، بدن تغییر میکند؛ هم در اندازههای بزرگ و جسمانی و هم در سطح کارکرد اندامها (فیزیولوژیک) و در اندازههای میکروسکوپی. لازم است شما و اطرافیانتان این تغییرها را بشناسید و از آنها آگاه باشید.
علت واقعی سالمندی چیست؟ تاکنون چه نظریههایی برایش گفتهاند؟ و کارکرد اندامها و دستگاههای بدن در سالمندی چگونه تغییر میکند؟ در اینجا بهاختصار به این پرسشها میپردازیم.
علت سالمندی چیست؟
علت واقعی سالمندی هنوز مشخص نشده است. به احتمال زیاد نمیتوان علت واحدی هم برایش در نظر گرفت. سالمندی را احتمالاً سازوکارهای درونی سلول تنظیم میکنند، ولی عاملهای بیرونیِ گوناگون هم بر آن اثر دارند.
ژنها چه سهمی دارند؟
در مطالعهای روی دوقلوهای همسان و ناهمسان، اختلاف طول عمر در دوقلوهای همسان کمتر بود؛ ولی به هر حال دوقلوهای همسان هم با یکدیگر اختلاف داشتند. در مطالعههایی که در این باره انجام شده، ۳۵ درصدِ طول عمر به ژنتیک مربوط بوده و ۶۵ درصد آن از عاملهای بیرونی اثر گرفته است.
در پژوهشهای ژنتیکی، دستکم ۵۰ ژن شناخته شده است که به شکلی در سلامت و عمر سلولها دخالت دارند. اسکاکتر و همکارانش که روی طول عمر مطالعهٔ ژنتیکی کردهاند، این ژنها را به سه گروه تقسیم کردهاند:
- ژنهایی که طول عمر هر گونه از جانداران را تعیین میکنند. مثلاً عمر انسان پنج برابر گربه، عمر گربه پنج برابر موش و عمر موش ۲۵ برابر مگس میوه است.
- ژنهایی که به ترمیم سلول و حفظ سلامت آن مربوطاند. تفاوت در این ژنها باعث میشود طول عمر در درون هر گونه از جانوران فرق کند.
- ژنهایی که با بیماریهای مهم و با زندگی جاندار ارتباط دارند؛ مثلاً ژنهایی که بیماری تالاسمی، بالا بودن خانوادگی کلسترول خون (هیپرکلسترولمی فامیلی) و مانند اینها را پدید میآورند.
نظریههای سالمندی
در جمعبندی نهایی، چند نظریهٔ پایه برای پدیدهٔ سالمندی گفته شده است:
- نظریهٔ سالمندیِ برنامهریزیشده (Program theory)
- نظریهٔ سالمندی بر اثر خطاهای تصادفی (Error theory)
هر دو نظریه را یا از دید هومورال یا سیستمیک و یا از دید سلولی توضیح دادهاند. امروزه دو نظریه طرفداران بیشتری دارد: یکی اینکه سلول بر اثر مواد زائدِ حاصل از سوختوساز خودش تخریب میشود، و دیگری اینکه سلول بر اثر پیدا شدن رادیکالهای آزاد، مانند سوپراکسید، تخریب میشود؛ رادیکالهایی که در جریان سوختوساز سلول پدید میآیند.
نظریهٔ تخریب سلول بر اثر گلوکز (قند) را هم توصیف کردهاند؛ مانند پیدا شدن هموگلوبین گلیکوزیله (هموگلوبین آ۱سی) در جریان دیابت و پیدا شدن دیگر پروتئینهای گلیکوزیله.
نمونههایی از تغییرهایی که دیده میشود
- کم شدن تودهٔ فعال بدن و بیشتر شدن چربی. علت آن تغییر هورمونهاست: فعالیت هورمون رشد و آندروژنها کم میشود.
- بازتوزیع چربیها و جابهجا شدن چربی از دستوپا به تنه. تنه چاق و بازوها و رانها لاغر میشود.
- کم شدن قدرت دستگاه ایمنی.
- از دست دادن دندانها و بیماریهای لثه.
- کم شدن گردش خون در دیوارهٔ رودهها.
- کم شدن آنزیمها و ترشحها. در نتیجه جذب پروتئینها، املاح و چربیها کم میشود.
- یبوست. علتهایش اینهاست: روده غذا را با توان کمتری به جلو میراند، مایعات کم نوشیده میشود، برنامهٔ غذایی فیبر کمی دارد، دارو مصرف میشود و ورزش نمیشود.
- پوکی استخوان. علت آن کم شدن مواد آلی و معدنی استخوان است.
- ضعیف شدن کار کلیه. شمار نفرونهای کلیه کم و دیوارهشان ضخیمتر میشود و در نتیجه توان کلیه برای دفع مواد زائد کاهش مییابد.
- ضعیف شدن دستگاه تنفس. ظرفیت حیاتی ریهها کم میشود (به دلیل پوکی استخوان (استئوپروز) و کم شدن قدرت عضلههای تنفسی). حجم هوای باقیمانده بیشتر میشود (به دلیل کم شدن کشسانی آلوئولها). ترشحها هم به اندازهٔ کافی تخلیه نمیشود (به دلیل ضعیف شدن کار مژکها) و در نتیجه احتمال عفونت بالا میرود.
- کم شدن شمار ضربان قلب و برونده قلب.
- کم شدن کشسانی رگها و رسوب کلسترول در دیوارهٔ آنها. در نتیجه احتمال فشار خون بالا و ترومبوز بیشتر میشود.
- کم شدن قدرت بینایی. نیاز به نور بیشتر میشود، سازوکار تطابق چشم مختل و عدسی کدر میشود.
