ترومبوز ورید عمقی یعنی لختهٔ خون در یکی از سیاهرگ‌های عمقی بدن، بیشتر در ساق یا ران. خطرش این است که لخته کنده شود و با جریان خون به ریه برود (آمبولی ریه). اگر درد و ورم پا دارید و هم‌زمان تنگی نفس یا درد قفسهٔ سینه پیدا کردید، باید فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید.

احتمال ترومبوز ورید عمقی با بالا رفتن سن بیشتر می‌شود و پس از شصت‌سالگی بالاتر است. با شناختن نشانه‌ها و چند کار ساده می‌شود این احتمال را کم کرد.

ترومبوز ورید عمقی چیست؟

سیاهرگ‌ها خون را از اندام‌ها به قلب برمی‌گردانند. لخته شدن خون در جای زخم طبیعی است و جلوی خون‌ریزی را می‌گیرد. ولی اگر لخته در جای نادرست ساخته شود، رگ را می‌بندد و جلوی جریان خون را می‌گیرد. ترومبوز ورید عمقی وقتی پیش می‌آید که جریان خون در سیاهرگ کند شود یا دیوارهٔ رگ آسیب ببیند؛ گاهی هم علت روشنی ندارد.

آمبولی ریه یعنی لخته‌ای با جریان خون به ریه برسد و رگی را در ریه ببندد. این وضع ممکن است جان را تهدید کند و درمان فوری می‌خواهد. پزشکان به ترومبوز ورید عمقی و آمبولی ریه روی هم «ترومبوآمبولی وریدی» می‌گویند.

طرح لختهٔ خون در رگ‌های ساق پا

نشانه‌های ترومبوز ورید عمقی

گاهی نشانهٔ آشکاری ندارد. نشانه‌های آن در پا این‌هاست:

  • دردی ضربان‌دار در یک پا، معمولاً در ساق یا ران.
  • ورم یک پا.
  • قرمز، کبود یا تیره شدن پوست اطراف جای درد.
  • گرم بودن و حساس بودن پوستِ روی رگ.
  • ورم کردن رگ‌ها.

معمولاً یک پا درگیر می‌شود و کمتر پیش می‌آید که هر دو پا درگیر باشد. گاهی هم لخته در دست پیدا می‌شود و همین نشانه‌ها را در دست می‌دهد.

چه چیزهایی احتمالش را بیشتر می‌کند؟

  • سن بالای شصت سال.
  • بی‌حرکتی: بستری شدن در بیمارستان یا تازه مرخص شدن، جراحی، سه روز یا بیشتر در بستر ماندن، یا سفرهای بیش از چهار ساعت با هواپیما، خودرو یا قطار.
  • اضافه‌وزن و سیگار.
  • شکستگی لگن، مفصل ران یا استخوان‌های پا.
  • سکتهٔ مغزی، به‌ویژه وقتی حرکت را کم کرده باشد.
  • سابقهٔ قبلی ترومبوز ورید عمقی.
  • سرطان و نارسایی قلب.
  • ترومبوفیلیا (وضعی که خون آسان‌تر لخته می‌شود).
  • رگ‌های واریسی.
  • درمان جایگزینی هورمون.
  • کم‌آبی بدن.

بیشتر وقت‌ها بیش از یک عامل در کار است؛ هرچه عامل‌ها بیشتر باشند، احتمال هم بیشتر است.

ترومبوز ورید عمقی چطور تشخیص داده می‌شود؟

اگر پزشک به ترومبوز ورید عمقی شک کند، شما را برای سونوگرافی می‌فرستد؛ سونوگرافی نشان می‌دهد خون در سیاهرگ درست جریان دارد یا نه. این بررسی هرچه زودتر، ترجیحاً همان روز، انجام می‌شود. ممکن است آزمایش خون هم لازم باشد.

چطور درمان می‌شود؟

درمان با داروهای ضدانعقاد (که به آن‌ها رقیق‌کنندهٔ خون هم می‌گویند) است که پزشک تجویز می‌کند. این داروها نمی‌گذارند لخته بزرگ‌تر شود یا لختهٔ تازه ساخته شود. معمولاً دست‌کم سه ماه لازم است؛ مدت درمان به علت لخته و نوع دارو بستگی دارد و پزشک آن را تعیین می‌کند.

اگر داروی ضدانعقاد مصرف می‌کنید:

  • همیشه طبق دستور پزشک مصرف کنید و فقط با نظر او دارو را قطع کنید.
  • پیش از مصرف هر داروی دیگر، داروی بی‌نسخه، داروی گیاهی، فراوردهٔ عطاری یا مکمل، از پزشک یا داروساز بپرسید؛ بعضی‌ها اثر ضدانعقاد را کم یا زیاد می‌کنند و این خطرناک است.
  • اگر قرار است جراحی، آزمایش تهاجمی یا کار دندان‌پزشکی مثل کشیدن دندان داشته باشید، به پزشک یا دندان‌پزشک بگویید داروی ضدانعقاد مصرف می‌کنید.
  • عارضهٔ اصلی این داروها خون‌ریزی آسان است. نشانه‌هایش: خون در ادرار، خون در مدفوع یا مدفوع سیاه، کبودی شدید، خون‌دماغ طولانی، خون‌ریزی لثه، و استفراغ یا سرفهٔ خونی.
  • اگر خون‌ریزی شدید یا تکرارشونده دیدید، فوراً کمک پزشکی بگیرید. پس از تصادف شدید، ضربهٔ محکم به سر یا خون‌ریزی‌ای که بند نمی‌آید هم همین‌طور.
  • مراقب بریدگی و زخم‌های کوچک باشید؛ مثلاً هنگام مسواک زدن و اصلاح صورت.

اگر داروی شما وارفارین است

وارفارین یکی از داروهای ضدانعقاد است و چند مراقبت ویژه دارد:

  • آزمایش خون منظم: با آزمایشی به نام INR می‌سنجند که خون شما با چه سرعتی لخته می‌شود و مقدار دارو درست است یا نه. آزمایش را در همان تاریخ‌هایی که پزشک گفته است انجام دهید و جوابش را به او نشان دهید.
  • سبزی‌های برگ‌سبز: اسفناج، کاهو، جعفری، کلم بروکلی و سبزی‌های برگ‌سبز دیگر ویتامین K دارند و بر اثر وارفارین اثر می‌گذارند. لازم نیست آن‌ها را کنار بگذارید؛ مقداری که می‌خورید را از روزی به روز دیگر و از هفته‌ای به هفتهٔ دیگر ثابت نگه دارید، نه ناگهان زیاد و نه ناگهان کم. پیش از هر تغییر بزرگ در خوراکتان با پزشک صحبت کنید.
  • داروهای گیاهی و عطاری: این‌ها هم بر وارفارین اثر می‌گذارند؛ از جمله علف چای (گل راعی)، چای سبز، دمنوش‌های گیاهی، جینسینگ، جینکو، مکمل روغن ماهی و مکمل ویتامین K. هیچ داروی گیاهی، فراوردهٔ عطاری یا مکملی را بدون پرسیدن از پزشک یا داروساز شروع یا ناگهان قطع نکنید.

در دورهٔ بهبودی، فعال بمانید و اگر می‌توانید مرتب راه بروید. وقتی نشسته‌اید پای درگیر را بالا بگذارید. پرواز و سفر طولانی را، با نظر پزشکتان، تا دست‌کم دو هفته پس از شروع دارو عقب بیندازید.

چطور از ترومبوز ورید عمقی پیشگیری کنیم؟

  • فعال بمانید؛ پیاده‌روی منظم کمک می‌کند. وزنتان را در حد سالم نگه دارید.
  • مدت طولانی بی‌حرکت ننشینید؛ هر یک ساعت یا همین حدود برخیزید و راه بروید.
  • مایعات فراوان بنوشید تا بدنتان کم‌آب نشود.
  • سیگار نکشید و الکل زیاد ننوشید.
  • در سفرهای چهار ساعت یا بیشتر: لباس گشاد بپوشید، آب بنوشید، هر وقت شد راه بروید و وقتی نشسته‌اید هر نیم ساعت پاها و انگشتان پا را خم و راست کنید.
  • اگر در بیمارستان بستری می‌شوید، تیم درمان بررسی می‌کند که احتمال لخته در شما بالاست یا نه و اگر لازم باشد دارو یا جوراب فشاری می‌دهد. اگر جراحی بزرگی در پیش دارید، از پزشک دربارهٔ برنامهٔ پیشگیری بپرسید.