کسی که زوال عقل (دمانس) دارد، همیشه نمیتواند بگوید چه میخواهد یا چه چیزی آزارش میدهد. رفتارش زبانِ اوست. بیقراری و راه افتادن هم بیشتر وقتها پیامی دارد؛ اگر پیام را پیدا کنید، رفتار آرامتر میشود.
بیقراری عصرگاهی چیست
بسیاری از کسانی که دمانس دارند، از عصر تا سر شب گیجتر، نگرانتر و بیقرارتر میشوند: راه میروند، میخواهند «به خانه بروند»، سایهها را چیز دیگری میبینند یا زود عصبانی میشوند. دلیلش کاملاً روشن نیست. خستگیِ آخر روز، بههمخوردن ساعت درونی بدن، کم شدن نور و زیاد شدن سایهها، و خستگی اطرافیان، همه میتوانند در آن نقش داشته باشند.
برای عصرهای آرامتر
- ساعت بیداری، غذا و خواب را هر روز ثابت نگه دارید.
- کارهای مهم و خستهکننده (حمام، دکتر، مهمان) را صبح یا اول بعدازظهر بگذارید.
- روزها او را به نور آفتاب ببرید و با هم کمی راه بروید.
- چرت روز را کوتاه کنید، بهویژه اگر شب بد میخوابد.
- پیش از تاریک شدن هوا چراغها را روشن کنید و پردهها را بکشید تا سایه و بازتاب در شیشه کمتر شود.
- ناهار را وعدهٔ اصلی کنید و شام را سبکتر.
- عصر به بعد چای پررنگ، قهوه و نوشابه ندهید.
- عصرها خانه را آرام کنید: تلویزیون خاموش یا کمصدا، رفتوآمد و سروصدا کمتر.
- کاری آرامبخش پیدا کنید: موسیقیای که دوست دارد، ورق زدن آلبوم، تا کردن حولهها، قدم زدنِ کوتاه با هم.
- یکی دو هفته یادداشت کنید پیش از هر بار بیقراری چه شده است؛ معمولاً الگویی پیدا میشود.
در لحظهٔ بیقراری
- آرام بمانید. او حال شما را زودتر از حرفتان میگیرد.
- بحث نکنید و تصحیحش نکنید. «اینجا خانهٔ شماست» کمکی نمیکند.
- احساسش را تأیید کنید: «دلتان برای خانه تنگ شده است. از آن خانه برایم بگویید.»
- ببینید چیزی لازم ندارد؟ دستشویی، آب، غذا، یا شاید دردی دارد، گرمش است یا سردش.
- حواسش را ببرید: یک لیوان شیر گرم، قدم زدن در حیاط، کاری برای دستها.
- نگهش ندارید و راهش را نبندید، مگر اینکه خطری در کار باشد.
راه افتادن و گم شدن
به گفتهٔ انجمن آلزایمر آمریکا، از هر ده نفری که دمانس دارند، شش نفر دستکم یک بار راه میافتند و گم میشوند، و این در هر مرحلهای از بیماری ممکن است پیش بیاید. معمولاً دلیلی دارد: دنبال دستشویی یا کسی میگردد، میخواهد مثل قدیم «سر کار» یا «دنبال بچهها» برود، حوصلهاش سر رفته، یا جای شلوغ و ناآشنا گیجش کرده است.
نشانههایی که باید جدی گرفت
- از پیادهروی همیشگی دیرتر برمیگردد.
- راه جاهای آشنا، یا در خانه راه دستشویی و اتاق خواب را گم میکند.
- میگوید باید «به خانه» یا «سر کار» برود.
- بیقرار است و مدام راه میرود.
برای پیشگیری
- روزش را با کار و حرکت پر کنید. پیادهروی روزانه با شما، نیاز به راه رفتن را برآورده میکند.
- نیازهای پایه را از پیش برآورده کنید: دستشویی، آب، غذا.
- بفهمید در چه ساعتی بیشتر راه میافتد و برای همان ساعت برنامه بگذارید.
- چیزهایی را که یادِ بیرون رفتن میاندازد (کفش، کت، کلید، کیف) از جلوی در بردارید.
- زنگوله یا زنگ هشدار روی در بگذارید تا باز شدنش را بشنوید.
- قفل دوم را بالاتر یا پایینتر از دید بگذارید. ولی هرگز او را در خانه تنها و در را به رویش قفل نکنید؛ در آتشسوزی یا حادثه نمیتواند بیرون بیاید.
- اگر دیگر نباید رانندگی کند، سوئیچ ماشین را از دسترس بردارید.
- او را در ماشین تنها نگذارید.
برای روزی که گم شد، از حالا آماده باشید
- دستبند یا کارتی با نام او و شمارهٔ تلفن شما همراهش کنید؛ روی یقهٔ لباس هم میشود دوخت. نشانی خانه را ننویسید.
- یک عکس تازه و روشن از او در گوشی داشته باشید.
- به همسایهها و مغازهدارهای محل بگویید اگر تنها دیدندش به شما خبر بدهند.
- فهرستی از جاهایی که ممکن است برود داشته باشید: خانهٔ قدیم، محل کار پیشین، مسجد محل.
- اگر میپذیرد، ردیاب یا ساعت هوشمندِ مکانیاب همراهش کنید.
اگر گم شد
فوری بگردید؛ اول خانه و حیاط و پشتبام، بعد کوچههای نزدیک. بیشتر افراد در همان نزدیکیها پیدا میشوند. اگر در پانزده دقیقه پیدایش نکردید، با پلیس ۱۱۰ تماس بگیرید و بگویید دمانس دارد. عکس و مشخصات لباسش را آماده داشته باشید.