صرع بیماری‌ای است که بر مغز اثر می‌گذارد و تشنج‌های تکرارشونده می‌آورد. ممکن است در هر سنی شروع شود و بیشتر در کودکان خردسال و بعد از پنجاه‌سالگی آغاز می‌شود. صرع را فعلاً نمی‌شود ریشه‌ای برطرف کرد، ولی برای بیشتر افراد دارو تشنج را از بین می‌برد یا کم می‌کند و صرع اثر کمی بر زندگی روزانه‌شان می‌گذارد.

یک بار تشنج کردن همیشه به معنای صرع نیست، چون تشنج علت‌های دیگری هم دارد. پزشک معمولاً وقتی صرع را تشخیص می‌دهد که بیش از یک بار تشنج پیش آمده باشد، یا آزمایش‌ها نشان دهد احتمال تشنج‌های بعدی هست.

صرع چه علت‌هایی دارد؟

صرع وقتی پیش می‌آید که فعالیت الکتریکی عادی مغز تغییر کند. گاهی به ژن‌ها مربوط است و گاهی به آسیبی که به مغز رسیده است. در حدود نیمی از افراد علت روشنی پیدا نمی‌شود. از بیماری‌ها و آسیب‌هایی که ممکن است به صرع بینجامند:

  • سکتهٔ مغزی و حالت‌های دیگری که اکسیژن مغز را کم می‌کنند.
  • ضربه به سر.
  • بیماری آلزایمر.
  • تومور مغزی.
  • عفونت‌هایی مانند مننژیت.
  • اعتیاد به الکل یا ترک آن.

انواع تشنج صرعی

تشنج‌ها گونه‌های مختلفی دارند و ممکن است کسی یک گونه یا بیشتر داشته باشد. نشانه‌های هر تشنج به این بستگی دارد که از کجای مغز آغاز شود و تا کجا پخش شود. گونه‌های اصلی این‌هاست:

  • تشنج کانونی: از یک بخش مغز آغاز می‌شود. ممکن است احساس یا حرکت غیرعادی داشته باشید، مانند بوی عجیب، بی‌حسی یا سوزن‌سوزن شدن، تغییر دید یا ترس ناگهانی. گاهی هم فرد کارهایی مثل ور رفتن با چیزی یا راه رفتن را بی‌آنکه بداند انجام می‌دهد.
  • تشنج تونیک-کلونیک: هوشیاری از دست می‌رود و ممکن است فرد بیفتد، عضله‌ها سفت می‌شوند و بدن تکان می‌خورد.
  • تشنج تونیک: عضله‌ها ناگهان سفت می‌شوند و ممکن است فرد بیفتد، ولی زود به حال می‌آید.
  • تشنج آتونیک: عضله‌ها ناگهان شل می‌شوند و ممکن است فرد بیفتد، ولی زود به حال می‌آید.
  • تشنج غیابی (ابسانس): فرد برای مدت کوتاهی از آنچه دور و برش می‌گذرد بی‌خبر می‌شود؛ ممکن است به جایی خیره بماند و نتواند پاسخ بدهد.
  • تشنج میوکلونیک: عضله‌ها برای لحظه‌ای کوتاه پرش می‌کنند.

تشنج معمولاً چند ثانیه تا چند دقیقه طول می‌کشد و خودبه‌خود بند می‌آید. ممکن است فرد از تشنجش آگاه باشد و بعد آن را به یاد بیاورد، یا نه.

صرع چطور تشخیص داده می‌شود؟

اگر تشنج کرده‌اید، لازم است پزشک متخصص شما را ببیند تا علت آن را بررسی کند. متخصص می‌پرسد پیش از تشنج، هنگام آن و پس از آن چه پیش آمد. اگر کسی تشنج را دیده است، بهتر است همراهتان بیاید.

آزمایش‌هایی که ممکن است لازم شود: نوار مغز (برای بررسی فعالیت الکتریکی مغز)، نوار قلب، اسکن مغز مانند ام‌آرآی یا سی‌تی‌اسکن، و آزمایش خون.

صرع چطور درمان می‌شود؟

درمان اصلی صرع داروی ضدتشنج است که از تشنج جلوگیری می‌کند. متخصص دارو را بسته به نوع تشنج، سن و بیماری‌های دیگرتان انتخاب می‌کند و گاهی لازم است چند دارو امتحان شود تا داروی مناسب پیدا شود. به برآورد سازمان جهانی بهداشت، تا ۷۰ درصد کسانی که صرع دارند با تشخیص و درمان درست می‌توانند بدون تشنج زندگی کنند.

برخی داروهای ضدتشنج بر اثر داروهای دیگر اثر می‌گذارند و ممکن است با آن‌ها تداخل زیان‌آور داشته باشند. پس همهٔ داروهای دیگرتان را، چه با نسخه و چه بی‌نسخه، و هر داروی گیاهی یا مکملی را که مصرف می‌کنید به پزشک بگویید. اگر دارو عارضه‌ای داشت، آن را هم با پزشک در میان بگذارید.

هیچ نوبت دارو را جا نیندازید و دارو یا مقدار آن را بدون مشورت با متخصص تغییر ندهید یا قطع نکنید.

برای بیشتر افراد دارو خوب اثر می‌کند. به‌ندرت درمان‌های دیگری لازم می‌شود؛ مانند جراحی مغز، دستگاه الکتریکی کوچکی که زیر پوست قفسهٔ سینه گذاشته می‌شود (تحریک عصب واگ)، یا رژیم غذایی تخصصی (رژیم کتوژنیک) که متخصص تجویز می‌کند.

زندگی با صرع

اگر تشنج‌هایتان با دارو کاملاً مهار نشده است، چند کار ایمنی را بیشتر و خطر تشنج را کمتر می‌کند:

  • به خانواده و دوستانتان یاد بدهید هنگام تشنج چه کنند.
  • کارت یا دستبندی همراه داشته باشید که نشان دهد صرع دارید.
  • دفترچه‌ای داشته باشید تا عامل‌های تشنج‌زای خودتان را بشناسید؛ مانند خستگی، استرس، چراغ‌های چشمک‌زن یا برخی خوراکی‌ها و نوشیدنی‌ها.
  • الکل زیاد ننوشید، چون ممکن است خطر تشنج را بیشتر کند.
  • خانه را ایمن‌تر کنید؛ مثلاً کف را فرش کنید و برای رادیاتور شوفاژ محافظ بگذارید.
  • به‌جای نشستن در وان، اگر می‌توانید دوش بگیرید.
  • هنگام آشپزی، کار با ابزار و دستگاه، شنا و ورزش به ایمنی فکر کنید.
  • وسیلهٔ هشداری در نظر بگیرید که هنگام تشنج بتوانید با آن کمک بخواهید.

پس از هر گونه تشنج رانندگی نکنید. اینکه کی می‌توانید دوباره رانندگی کنید به نوع تشنج و زمان آخرین تشنج بستگی دارد؛ دربارهٔ آن با متخصص صحبت کنید.

خطرهای صرع

تشنج صرعی معمولاً خودبه‌خود بند می‌آید و آسیب ماندگاری نمی‌زند، ولی ممکن است باعث حادثه یا آسیب شود. به‌ندرت تشنج طولانی می‌شود یا چند تشنج پشت سر هم می‌آید و فرد میانشان به حال نمی‌آید. این حالت «صرع پایدار» نام دارد و به درمان فوری نیاز دارد تا به مغز آسیب نرسد.

خطر کمی هم برای مرگ ناگهانی در صرع وجود دارد. این خطر نادر است و درمان صرع می‌تواند آن را کمتر کند.

آیا می‌شود از صرع پیشگیری کرد؟

به برآورد سازمان جهانی بهداشت، حدود یک‌چهارم موردهای صرع پیشگیری‌شدنی است. پیشگیری از ضربه به سر، مثلاً با کم کردن زمین خوردن و حادثه‌های رانندگی، مؤثرترین راه پیشگیری از صرعِ پس از ضربه است. برای پیشگیری از صرعِ پس از سکتهٔ مغزی هم باید عامل‌های خطر قلب و رگ را کم کرد: پیشگیری یا کنترل فشار خون بالا، دیابت و چاقی، و پرهیز از دخانیات و مصرف زیاد الکل.

چطور به کسی که تشنج کرده کمک کنیم؟

کارهایی که کمک می‌کند

  • آرام بمانید و کنارش بمانید.
  • زمان تشنج را بسنجید.
  • اگر در حال افتادن است، کمکش کنید آرام روی زمین بیاید.
  • هر چیزی را که ممکن است به او آسیب بزند از دور و برش بردارید.
  • زیر سرش چیز نرم و صافی بگذارید، مثلاً یک کت تاشده، و عینکش را بردارید.
  • هر چیزی را که دور گردنش است و ممکن است نفسش را تنگ کند شل کنید.
  • او را آرام به پهلو بچرخانید، طوری که دهانش رو به زمین باشد.
  • ببینید دستبند پزشکی دارد یا نه.
  • پس از تشنج کمکش کنید در جای امنی بنشیند. وقتی هوشیار شد، آرامش کنید و بگویید چه پیش آمد.

کارهایی که نباید کرد

  • او را نگه ندارید و جلوی حرکت‌هایش را نگیرید.
  • هیچ چیزی در دهانش نگذارید.
  • هنگام تشنج به او تنفس دهان‌به‌دهان ندهید.
  • تا کاملاً هوشیار نشده است، آب یا غذا به او ندهید.

بیشتر تشنج‌ها فقط چند دقیقه طول می‌کشند.