زونا چیست؟

زونا عفونتی ویروسی است که ضایعه‌های پوستی و زخم‌های دردناک پدید می‌آورد و اگر به‌موقع درمان نشود، می‌تواند مشکلات و عوارض جدی در پی داشته باشد.

زونا بیماری‌ای است که بر عصب‌های شما اثر می‌گذارد. می‌تواند سوزش، درد (تیر کشیدن)، سوزن‌سوزن شدن، خارش یا دانه‌های پوستی (بثورات) و تاول بیاورد.

ممکن است در کودکی آبله‌مرغان گرفته باشید. زونا از همان ویروس، یعنی ویروس واریسلا زوستر، پدید می‌آید. پس از خوب شدن آبله‌مرغان، ویروس در برخی از سلول‌های عصبی شما به زندگی ادامه می‌دهد. البته این ویروس چون غیرفعال است، قابل شناسایی نیست.

در واقع بیشتر بزرگ‌سالان با این ویروس در بدنشان زندگی می‌کنند، ولی نشانه‌های زونا در آن‌ها پیدا نمی‌شود. فقط در حدود یک نفر از هر سه بزرگ‌سال، ویروس دوباره فعال می‌شود؛ ولی این بار به‌جای آبله‌مرغان، زونا پیدا می‌شود. هنوز کاملاً روشن نشده است که چه چیزی ویروس را از حالت غیرفعال به حالت فعال می‌رساند.

داشتن زونا به این معنا نیست که بیماری زمینه‌ای دیگری دارید.

چطور زونا می‌گیرید؟

هر کسی که آبله‌مرغان گرفته باشد، ویروس واریسلا زوستر را در بدن دارد و در معرض خطر زونا است. در حال حاضر هیچ راهی نیست که بشود دانست چه کسی و چگونه این بیماری را می‌گیرد. ولی برخی چیزها این احتمال را بیشتر می‌کند:

  • بالا رفتن سن: با بالا رفتن سن، خطر زونا بیشتر می‌شود. ممکن است با گذر سال‌ها مبارزه با عفونت‌ها برای بدن سخت‌تر شود. حدود نیمی از موارد زونا در بزرگ‌سالان ۶۰ ساله یا بالاتر پیش می‌آید و احتمال زونا در ۷۰ سالگی بیشتر می‌شود.
  • مبارزه با عفونت‌ها: سن می‌تواند بر دستگاه ایمنی بدن شما اثر بگذارد. عفونت اچ‌آی‌وی، سرطان، آفتاب بیش‌ازحد، داروهای پیوند عضو، یا حتی استرس یا سرماخوردگی می‌تواند دستگاه ایمنی بدن شما را برای مدتی ضعیف کند. همهٔ این‌ها می‌تواند شما را در معرض خطر زونا قرار دهد.

آیا زونا واگیر دارد؟

زونا بیماری واگیرداری نیست و از کسی به شما سرایت نمی‌کند. ولی می‌توانید از کسی که زونا دارد آبله‌مرغان بگیرید. پس اگر تا به حال آبله‌مرغان نگرفته‌اید، بکوشید از هر کسی که زونا دارد دوری کنید.

اگر زونا دارید، بکوشید از هر کسی که آبله‌مرغان نگرفته یا ممکن است دستگاه ایمنی ضعیفی داشته باشد دوری کنید.

نشانه‌های زونا چیست؟

زونا معمولاً فقط در یک طرف بدن یا صورت و در ناحیه‌ای کوچک پیدا می‌شود، نه در همه‌جای بدن. رایج‌ترین جای زونا ناحیه‌ای در دور شکم است.

بیشتر افراد برخی از این نشانه‌ها را دارند:

  • سوزش، سوزن‌سوزن شدن یا بی‌حسی پوست.
  • احساس مریضی: لرز، تب، ناراحتی معده یا سردرد.
  • تاول‌های پر از مایع.
  • پوستی که به لمس حساس است.
  • خارش خفیف تا درد شدید.

بسته به جایی که زونا پیدا می‌شود، می‌تواند نشانه‌هایی مانند سکسکه یا حتی از بین رفتن بینایی هم بیاورد.

در برخی افراد نشانه‌های زونا خفیف است و ممکن است فقط خارش داشته باشند. در برخی دیگر، زونا درد شدیدی می‌آورد که با ملایم‌ترین لمس یا یک نسیم ساده پیدا می‌شود.

زونا چقدر طول می‌کشد؟

زونا در بیشتر موارد ۳ تا ۵ هفته طول می‌کشد و کمابیش این روند را دارد:

  • نخستین نشانه بیشتر وقت‌ها درد، سوزش یا سوزن‌سوزن شدن است. گاهی بی‌حسی یا خارش در یک طرف بدن هم هست.
  • حدود ۱ تا ۵ روز پس از حس سوزن‌سوزن شدن یا سوزش روی پوست، دانه‌های سرخ‌رنگ پیدا می‌شود.
  • چند روز بعد، دانه‌ها به تاول‌های پر از مایع بدل می‌شوند.
  • حدود یک هفته تا ۱۰ روز پس از آن، تاول‌ها خشک می‌شوند و پوسته‌پوسته می‌شوند.
  • چند هفته بعد، جای زخم پاک می‌شود.

بیشتر مردم فقط یک بار زونا می‌گیرند، ولی بیش از یک بار گرفتن آن هم ممکن است.

درد ماندگار و مشکل‌های دیگرِ پس از زونا

پس از از بین رفتن دانه‌های زونا، برخی افراد ممکن است با دردی ماندگار به نام «نورالژی بعد از تبخال» بمانند. این درد در همان ناحیه‌ای حس می‌شود که دانه‌ها دیده می‌شود. برای برخی افراد، این درد طولانی‌ترین و بدترین بخش زونا است. هرچه هنگام گرفتن زونا سنتان بیشتر باشد، احتمال این درد ماندگار بیشتر است.

این درد می‌تواند افسردگی، اضطراب، بی‌خوابی و کم شدن وزن بیاورد. برخی از کسانی که این درد را دارند، کارهای روزمره‌شان مانند لباس پوشیدن، آشپزی و غذا خوردن را به‌سختی انجام می‌دهند.

داروهایی هست که ممکن است به این درد کمک کند. استروئیدها ممکن است درد را کم کنند و مدت بیماری را کوتاه کنند. مسکن‌ها، داروهای ضدافسردگی و داروهای ضدتشنج هم ممکن است درد را کم کنند. این درد معمولاً با گذشت زمان بهتر می‌شود.

برخی افراد مشکل‌های دیگری دارند که پس از پاک شدن زونا ادامه پیدا می‌کند. برای نمونه، تاول‌های زونا می‌توانند عفونی شوند. ممکن است جای زخم هم روی پوست بماند. مهم است که آن ناحیه را تمیز نگه دارید و بکوشید تاول‌ها را نترکانید. پزشک می‌تواند در صورت لزوم درمان با آنتی‌بیوتیک تجویز کند.

کم شدن شنوایی، فلج مختصری در صورت یا به‌ندرت ورم مغز (آنسفالیت) هم می‌تواند پیش بیاید.

تشخیص و درمان زونا

پزشک تأیید می‌کند که زونا دارید یا نه و می‌توانید برنامهٔ درمانی تهیه کنید. اگر وضعی دارید که دستگاه ایمنی بدن را ضعیف می‌کند، پزشک ممکن است آزمایش زونا تجویز کند.

آزمایش زونا می‌تواند به پزشکان در تشخیص زونا در کسانی که دانهٔ پوستی ندارند هم کمک کند. هرچند درمانی برای زونا وجود ندارد، درمان زودهنگام با داروهایی که با ویروس می‌جنگند می‌تواند به خشک شدن تاول کمک کند و درد شدید را محدود کند. زونا را بیشتر وقت‌ها می‌شود در خانه درمان کرد. کسانی که زونا دارند به‌ندرت نیاز پیدا می‌کنند در بیمارستان بمانند.

آیا باید واکسن زونا زد؟

واکسن زونا ایمن و آسان است و ممکن است از شما در برابر زونا و درد ماندگارِ پس از آن محافظت کند. بزرگ‌سالان سالمِ ۵۰ ساله و بالاتر باید واکسن زونا بزنند. این واکسن در دو دوز، با فاصلهٔ ۲ تا ۶ ماه، تجویز می‌شود.

می‌توانید واکسن زونا را در مطب پزشک و برخی داروخانه‌ها بزنید.

اگر زونا گرفتید چه کنید؟

اگر زونا دارید، این نکته‌ها کمک می‌کند حال بهتری داشته باشید:

  • زیاد استراحت کنید و وعده‌های غذایی متعادل بخورید.
  • تمرین‌های ساده‌ای مثل کشش یا راه رفتن را امتحان کنید. پیش از شروع برنامهٔ ورزشی تازه با پزشکتان مشورت کنید.
  • برای آرام کردن درد و کمک به خشک شدن تاول‌ها، دستمال خنکی روی تاول‌ها بگذارید.
  • کارهایی بکنید که ذهنتان را از درد دور کند؛ برای نمونه تماشای تلویزیون، مطالعه، گفت‌وگو با دوستان، گوش دادن به موسیقی آرام‌بخش یا پرداختن به سرگرمی‌ای که دوست دارید.
  • از استرس دوری کنید؛ استرس می‌تواند درد را بدتر کند.
  • لباس گشاد با پارچهٔ طبیعی بپوشید.
  • احساستان را دربارهٔ دردی که دارید به خانواده و دوستانتان بگویید.

با این کارها می‌توانید پخش شدن ویروس را هم محدود کنید:

  • دانه‌ها را لمس نکنید و نخارانید.
  • دست‌هایتان را بارها بشویید.