اماس (مولتیپل اسکلروزیس) نوعی بیماری عصبی و مادامالعمر است که میتواند بر بخشهایی از مغز یا نخاع، یا هر دو، اثر بگذارد.
اماس به طور معمول در افراد ۲۰ تا ۳۰ ساله تشخیص داده میشود، ولی در هر مرحله از زندگی ممکن است پیدا شود. احتمال اماس در زنان هم حدود دو تا سه برابر است.
اماس چیست؟
اماس نوعی بیماری عصبی است که میتواند بر بسیاری از بخشهای بدن، از جمله مغز و نخاع شما، اثر بگذارد. این بیماری مادامالعمر است و میتواند برای کسانی که آن را دارند معلولیت جدی پدید بیاورد.
انجمن جهانی اماس این بیماری را اینطور تعریف میکند:
در بیماری ام اس، سیستم ایمنی بدن شما که به طور معمول به مقابله با عفونتها کمک میکند، میلین را برای یک بدن خارجی اشتباه گرفته و به آن حمله میکند. این به میلین آسیب میرساند و آن را از الیاف عصبی، چه کمی و چه به طور کامل، از بین میبرد و جای زخمهایی به نام ضایعات یا پلاک باقی میماند. این آسیب پیامهایی را که در امتداد رشتههای عصبی حرکت میکنند، مختل میکند – آنها میتوانند سرعت خود را کم کنند، تحریف شوند یا اصلاً عبور نکنند.
دو نوع اماس
- اماس عودکنندهبهبودیابنده بیش از هشت نفر از هر ۱۰ نفری را که این بیماری را دارند درگیر میکند. در این نوع، در دورههایی نشانههای تازه پیدا میشود یا نشانهها شدیدتر میشود؛ به این دورهها «عود» میگویند. این نشانهها به طور معمول در چند روز بدتر میشوند، از چند روز تا چند هفته تا چند ماه ادامه پیدا میکنند و سپس در مدتی مشابه، آهسته بهتر میشوند.
- اماس پیشروندهٔ اولیه فقط در کمی بیش از یک نفر از هر ۱۰ نفری که اماس دارند دیده میشود. نشانهها کمکم در چندین سال شدیدتر و روی هم انباشته میشوند و هیچ دورهٔ بهبودی در کار نیست؛ هرچند افراد بیشتر وقتها دورههایی دارند که به نظر میرسد وضعشان ثابت مانده است.
انجمن اماس برآورد میکند که هر سال ۵۰۰۰ نفر دیگر این بیماری را میگیرند. در واقع از هر ۶۰۰ نفر یک نفر اماس دارد؛ این یعنی نزدیک به ۱۴ نفر در روز. از نظر شدت بیماری، میانگین امید به زندگی در کسانی که اماس دارند اندکی کمتر میشود.
چرا اماس پیش میآید؟
علت واقعی اماس چندان روشن نیست. با این حال گفته میشود این بیماری وقتی پیدا میشود که در دستگاه ایمنی بدن اشکالی پیش بیاید و این دستگاه به بخشهای سالم بدن حمله کند.
در اماس، دستگاه ایمنی به لایهای حمله میکند که دور دستگاه عصبی مرکزی شما را گرفته و از آن محافظت میکند. به این لایه غلاف میلین میگویند. غلاف آسیب میبیند و زخم میشود و در نتیجه پیامهایی که در دستگاه عصبی حرکت میکنند مختل و کند میشوند. کارشناسان بر این باورند که ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی در به راه افتادن این رفتار دست دارد.
این بیماری نمیتواند از پدر و مادر به فرزند به ارث برسد و هیچ ژنی وجود ندارد که بتواند آن را پدید بیاورد. ممکن است بیماری در یک خانواده بیش از یک بار دیده شود، ولی اگر پدر یا مادر اماس داشته باشد، احتمال اینکه فرزند اماس بگیرد فقط ۱٫۵ درصد است (یک نفر از ۶۷ نفر). اگر برادر یا خواهرتان هم این بیماری را گرفته باشد، احتمال اینکه شما بگیرید فقط ۲٫۷ درصد است.
از نظر محیطی، معلوم شده است که اماس در کشورهای گرمسیریِ نزدیک خط استوا، که همه آفتاب فراوان دارند، کمتر دیده میشود. این بیماری در کشورهای دورتر از خط استوا، مانند انگلستان، بیشتر دیده میشود. در کشورها و سرزمینهایی مانند کانادا، آمریکا، اسکاندیناوی، استرالیای جنوبی و نیوزیلند هم رایج است.
شواهدی هست که نشان میدهد اینها هم میتوانند خطر اماس را بیشتر کنند:
- ویروسها و باکتریها.
- پایین بودن ویتامین دی، بهویژه پیش از بزرگسالی.
- سیگار کشیدن، به دلیل مواد شیمیاییای که بر دستگاه ایمنی بدن شما اثر میگذارند.
- چاقی، به دلیل وزنی که دستگاه ایمنی بدن شما را بیشازحد فعال میکند.
نشانههای اماس
حمله به دستگاه عصبی میتواند نشانههای گوناگونی پدید بیاورد که از فردی به فرد دیگر فرق دارد. نشانهها میتواند اینها باشد:
- تاری دید.
- سفتی عضله.
- دشواری در حفظ تعادل.
- دشواری در راه رفتن.
- خستگی.
- بیحسی یا سوزنسوزن شدن در بخشهایی از بدن.
- دشواری در فکر کردن، یادگیری و برنامهریزی.
- دشواری در کنترل مثانه.
یکی از نشانههای شایع و دردسرساز اماس خستگی است. کسانی که این بیماری را دارند بیشتر وقتها آن را اینطور توصیف میکنند: «احساسی طاقتفرسا از فرسودگی، یعنی تقلا برای انجام حتی سادهترین کارها».
کم شدن بینایی میتواند نزدیک به یک مورد از هر چهار مورد پیش بیاید. نخستین نشانهاش این است که یکی از چشمهایتان مشکلی پیدا میکند و ممکن است هنگام حرکت دادن چشم، از دست دادن بینایی، کوررنگی، درد چشم و جرقههای نور را تجربه کنید.
نوع نشانههای شما، و نیز شدت و مدت آنها، میتواند به نوع اماس شما بستگی داشته باشد. در اماس پیشروندهٔ اولیه، نشانهها کمکم بدتر میشوند و در سالهای پیاپی روی هم انباشته میشوند.
در اماس عودکنندهبهبودیابنده، دورههایی از نشانههای تازه یا بدتر پیش میآید که میتواند چند هفته تا چند ماه ادامه داشته باشد و سپس در مدتی مشابه، آهسته بهتر شود.
اماس چطور تشخیص داده میشود؟
چون نشانههای بسیاری میتواند به این بیماری مربوط باشد، تشخیص اماس برای پزشک کار دشواری است. در برخی موارد، چون نشانههای اولیه در هر کس فرق دارد، تشخیص میتواند چندین ماه طول بکشد.
هیچ آزمایشی بهتنهایی نمیتواند این بیماری را تشخیص دهد. اگر فقط یک حمله از نشانههای «شبیه اماس» داشته باشید، تشخیص آن ممکن نیست. تشخیصِ مطمئن دستکم وقتی شدنی است که دستکم دو حملهٔ جداگانه در کار باشد؛ هرچند این میتواند نشانههای حملهای در تصویر امآرآی را هم در بر بگیرد که شاید خودتان متوجهش نشده باشید.
درمان اماس
در حال حاضر هیچ درمانی برای اماس وجود ندارد، ولی چند روش درمانی هست که میتواند به کنترل این وضع کمک کند. درمانهای موجود به نشانههای خاص بیماری شما بستگی دارد و میتواند اینها باشد:
- داروی استروئیدی برای درمان عود بیماری.
- درمانهای اصلاحکنندهٔ بیماری برای کم کردن شمار عودها.
- درمان ویژه برای هر یک از نشانههای اماس.
درمانهای اصلاحکنندهٔ بیماری ممکن است در کسانی که اماس عودکنندهبهبودیابنده دارند، به کند شدن یا کم شدن روند کلی بدتر شدن معلولیتِ اماس هم کمک کند.
به گفتهٔ انجمن اماس، تغییرهای زیادی هم در شیوهٔ زندگی هست که میتواند برخی از نشانههای شما را بهتر کند. یکی از آنها ورزش منظم است؛ از جمله ورزشهای هوازی، قدرتی، کششی و ایستادن.
فیزیوتراپی هم میتواند برای کمک به بهتر شدن حرکت و کارکردهای دیگر بدنتان سودمند باشد، همراه با یک برنامهٔ غذایی مبتنی بر تغذیه، و به بدنتان هم امکان میدهد در حد توان بالقوهٔ خود کار کند.
زندگی با اماس
هرچند لازم است زندگی روزمرهتان را با بیماری سازگار کنید، زندگی طولانی و فعال برای کسانی که اماس دارند شدنی است. پس از تشخیص، مهم است که با گروه درمانیتان مراقبتهایی را که میگیرید به طور جامع مرور کنید. این مرور به شما فرصت میدهد دربارهٔ روشهای درمانتان، هر مشکلی که دارید و هر پشتیبانی دیگری که شاید بعدها لازم داشته باشید صحبت کنید.
داشتن شیوهٔ زندگی سالم هم بسیار مهم است. هیچ رژیم خاصی نیست که ثابت شده باشد روند پیشرفت بیماری را کم میکند، ولی یک برنامهٔ غذایی سالم و متعادل در کل میتواند به کنترل خستگی یا یبوست کمک کند.
انجمن اماس توصیه میکند اینها را در برنامهٔ غذاییتان بگنجانید:
- پروتئین.
- کربوهیدراتها و قندها.
- چربیها.
- فیبر.
- ویتامینها و مواد معدنی.
- مایعات.
در کنار برنامهٔ غذایی سالم، مهم است که بکوشید تا جایی که از نظر جسمی برایتان ممکن است ورزش کنید. ورزش میتواند به کنترل برخی نشانهها مانند خستگی و دشواری در تعادل و راه رفتن کمک کند. ورزش به بهتر شدن خلقوخوی عمومی و سلامت کلی شما و نیز به تحرک و فعال ماندن با وجود اماس هم کمک میکند.
هنگام ورزش به یاد داشته باشید
اگر میخواهید ورزشی را شروع کنید، آهسته و کمکم شروع کنید و خیلی زود به خود فشار نیاورید. خنک ماندن هنگام ورزش هم بسیار مهم است، چون بسیاری از کسانی که اماس دارند به گرما حساساند.
باید از استخرهای بیشازحد گرم دوری کنید، جلسههای ورزشتان را به بخشهای کوچکتر تقسیم کنید و برای نوشیدن نوشیدنیهای یخ استراحت کنید.
