سالمندآزاری یعنی اینکه مراقب یا کس دیگری سالمند را عمداً آزار دهد یا از او سوءاستفاده کند. این آزار می‌تواند آسیب جدی جسمی، عاطفی یا مالی به سالمند بزند. سالمندان می‌توانند از آسیب‌پذیرترین افراد جامعهٔ ما باشند. پس اگر شک دارید که سالمندی آزار دیده است، باید این آزار را به مقام‌های مسئول گزارش کنید.

متأسفانه ما در جست‌وجوی خود منبع مشخصی از قانون‌های مربوط به سالمندآزاری در ایران ندیدیم. ولی بنا بر شنیده‌ها و احتمال‌ها، به نظر می‌رسد برای شروع می‌شود از سازمان‌هایی مانند سازمان بهزیستی کشور کمک گرفت.

سالمندآزاری چه شکل‌هایی دارد؟

سالمندآزاری می‌تواند شکل‌های گوناگونی داشته باشد. معمولاً هر کشوری برای آن قانون‌هایی دارد که آزار سالمندان به دست مراقبان یا دیگران را ممنوع می‌کند. برای اینکه بتوانید مداخله کنید و موردِ مشکوک را گزارش دهید، مهم است همهٔ شکل‌های سالمندآزاری را بشناسید.

  • آزار بدنی می‌تواند سیلی زدن، مشت زدن، محدود کردن بدنیِ بی‌دلیل، شکستن استخوان یا دادن مواد مخدر به سالمند باشد تا نتواند مقاومت کند.
  • آزار جنسی هر تماس جنسیِ بدون رضایت را در بر می‌گیرد.
  • بی‌توجهی یعنی مراقب یا دیگران نیازهای روزانهٔ زندگی سالمند، مانند غذا، پوشاک، سرپناه یا مراقبت‌های بهداشتی را فراهم نکنند.
  • سوءاستفادهٔ مالی یا بهره‌کشی ممکن است این باشد که کسی دارایی‌های مالی سالمند را غیرقانونی و به سود شخص دیگری بگیرد یا پنهان کند.
  • آزار عاطفی یعنی کسی عمداً با گفتار یا رفتار، درد یا ناراحتی روانی به سالمند تحمیل کند. این کارها ممکن است تحقیر، ترساندن یا تهدید سالمند باشد.
  • رها کردن یعنی کسی که مسئول مراقبت از سالمند است، به خانه یا جای دیگری که باید در آن از سالمند مراقبت شود نیاید و از او مراقبت نکند.
  • غفلت از خود یعنی سالمند در مراقبت از خودش چنان کوتاهی کند که ممکن است سلامت جسمی و آسایشش به خطر بیفتد.

نشانه‌های سالمندآزاری

بسته به نوع آزاری که به سالمند می‌رسد، نشانه‌های گوناگونی هست که از سالمندآزاری خبر می‌دهد. این نشانه‌ها ممکن است چنین باشد:

  • کبودی، شکستگی استخوان، بریدگی، خراشیدگی یا سوختگی.
  • تغییر در رفتار؛ مانند کناره‌گیری از فعالیت‌های عادی، تغییر در توانایی‌های شناختی یا هوشیاری، و افسردگی.
  • نشانه‌های تعرض در اطراف سینه یا ناحیهٔ تناسلی.
  • دعوا یا بگومگوی بلند میان مراقب و سالمند.
  • تنش میان سالمند و مراقب، که ممکن است باعث شود نشانه‌های ترس در سالمند دیده شود.
  • بهداشت ضعیف، کم شدن سریع وزن یا نیازهای پزشکی دیگری که به آن‌ها رسیدگی نشده است.

با خودِ سالمند صحبت کنید

اگر به آزار سالمندی شک دارید، یا در کل نگران تغییر در رفتار، بهداشت یا شخصیت او هستید، باید با او صحبت کنید. بسیاری از سالمندان ممکن است خجالت بکشند یا از انتقام مراقب بترسند. ولی برخی هم ممکن است در پی پشتیبانی باشند، یا دنبال کسی که بتوانند دربارهٔ آنچه بر سرشان می‌آید با او حرف بزنند.

  • برخی سالمندان حتی وقتی آشکار است که آزار می‌بینند، آزار را انکار می‌کنند. این به‌ویژه زمانی پیش می‌آید که آزاردهنده یکی از اعضای خانواده باشد.
  • حتی اگر سالمند آزار را انکار کند، باز هم باید موردِ مشکوک را به مقام‌های مسئول گزارش دهید تا بتوانند موضوع را بررسی کنند.

با بزرگ‌تر خانواده یا وکیل خانواده صحبت کنید

اگر سالمند کسی است که می‌شناسید و به آزار شک دارید، می‌توانید با بزرگ‌تر خانواده تماس بگیرید و دربارهٔ این آزار با آن‌ها صحبت کنید. آن‌ها ممکن است با برکنار کردن مراقب و گزارش دادن به پلیس بتوانند زودتر مداخله کنند.

چطور گزارش بدهیم

برای کمک تماس بگیرید

اگر شک دارید که سالمندی آزار دیده است، باید این آزار را به مقام دولتیِ مسئولی که می‌تواند مداخله کند گزارش دهید. بسته به شرایط، چند جا برای گزارش سالمندآزاری هست.

اگر همچنان شک دارید که سالمند در خطر فوری است، خطری که ممکن است جانش را تهدید کند، باید با پلیس ۱۱۰ یا اورژانس اجتماعی کشور ۱۲۳ تماس بگیرید.

گزارش آماده کنید

ثابت کردن اینکه سالمندآزاری رخ می‌دهد بر عهدهٔ شما نیست؛ ولی باید گزارش مفصلی از شک خود به سالمندآزاری به مقام‌های مسئول بدهید. هنگام آماده کردن گزارش، این اطلاعات را در نظر بگیرید:

  • نام، نشانی و راه تماس با سالمندی که آزار دیده است.
  • اگر هست، اطلاعاتی دربارهٔ پشتیبانی‌های خانوادهٔ سالمند.
  • هویت کسی که شک دارید سالمند را آزار می‌دهد.
  • راه تماس با خودتان.
  • هر بیماری یا وضع پزشکیِ شناخته‌شدهٔ سالمند.
  • اطلاعات مشخص دربارهٔ آزار؛ مانند مواردِ کبودی، فریاد زدن، یا اینکه سالمند از پس مراقبت از خودش برنمی‌آید.
  • گزارش دادن موردهای دیگرِ آزار را ادامه دهید.

با پلیس تماس بگیرید و منتظر گام‌های بعدی بمانید

متأسفانه طبق قانون نمی‌توانیم مستقیم دخالت کنیم. ولی اگر به چنین موضوعی شک داریم، بهتر است هرچه زودتر آن را به مأموران قانون، مانند پلیس یا اورژانس اجتماعی، خبر بدهیم.

برای پیشگیری چه می‌شود کرد؟

عوامل خطر سالمندآزاری را بشناسید

اگر سالمندی در خانهٔ خودش مراقبت می‌شود، باید از عوامل خطر احتمالیِ سالمندآزاری آگاه باشید. این عوامل ممکن است چنین باشد:

  • عادت مراقب به مصرف مواد، که ممکن است سالمند را در خطر سوءاستفادهٔ مالی بگذارد.
  • پیشینهٔ آزار خانگی، که ممکن است خطر آزار دیدنِ سالمند را در مرحله‌های بعدی زندگی بیشتر کند.

با سالمند و مراقبش در ارتباط باشید

اگر با سالمند تماس بگیرید و پی‌درپی به دیدنش بروید، بهتر می‌فهمید در خانه یا مرکز پرستاری چه می‌گذرد. بکوشید دوستیِ مورد اعتمادی بسازید تا اگر سالمند حس کرد آزار و اذیت می‌بیند یا نگران آسایش جسمی‌اش بود، سراغ شما بیاید. افزون بر این، بکوشید به مراقب، به‌ویژه مراقبی که از اعضای خانواده است، فرصت استراحتِ منظم بدهید. این ممکن است کمک کند مراقبی که روزبه‌روز زیر بار سنگین‌تری می‌رود یا کلافه‌تر می‌شود، خشمش را سر سالمند خالی نکند.

اگر خودتان سالمند هستید، از خودتان محافظت کنید

اگر شما سالمند هستید، کارهایی هست که می‌توانید برای محافظت از خود در برابر سالمندآزاری بکنید:

  • به کارهای حقوقی و مالی‌تان سروسامان بدهید تا دزدی از شما برای هر کسی سخت‌تر شود.
  • مرتب با دوستان و خانواده در ارتباط باشید تا منزوی نشوید و در برابر سوءاستفاده آسیب‌پذیرتر نشوید.
  • اگر از مراقبتان ناراضی هستید، به کسی بگویید که می‌خواهید او عوض شود.
  • اگر آزار می‌بینید، به کسی بگویید تا بتواند کمکتان کند، یا شماره‌تلفنی به شما بدهد تا خودتان تخلف را گزارش کنید.

اگر مراقب هستید، کمک بخواهید

مراقبِ تمام‌وقت بودن می‌تواند از نظر عاطفی و جسمی خسته‌کننده باشد. اگر از بارِ مراقبت ناراحت، عصبانی یا ناامید می‌شوید، ممکن است به کمک نیاز داشته باشید.

  • از دوستان و خانواده یا مراکز محلی مراقبت موقت کمک بخواهید. حتی یک استراحت کوتاه ممکن است کمک کند حالتان بهتر شود.
  • از برنامهٔ مراقبت روزانهٔ بزرگسالان برای سالمند بهره بگیرید تا در مسئولیت‌های مراقبت کمکتان کند.
  • به نیازهای سلامت جسم و روان خودتان توجه کنید.
  • به یک گروه پشتیبانی با دیگر مراقبان سالمندان بپیوندید.

راه‌های دیگرِ مراقبت را به سالمند نشان دهید

یکی از دلیل‌هایی که ممکن است سالمندِ آزاردیده آزار را گزارش نکند این است که باور دارد راه دیگری برای مراقبت از او نیست. اگر سالمند این نگرانی را گفت، به این کارها فکر کنید:

  • او را به دیدن مراکز زندگیِ همراه با کمک ببرید تا نشان دهید که جز مراقبت در خانه راه‌های دیگری هم هست.
  • خدمات کمک به سالمندان را آزمایشی برایش فراهم کنید؛ مانند نظافت خانه، یا مراقب سلامتی که هفته‌ای یک بار به خانه بیاید و در کارهای جداگانه به او کمک کند.
  • او را از خدمات پشتیبانی و برنامه‌های دیگرِ بیرون از خانه باخبر کنید که می‌تواند کمک کند فشار بر مراقب و سالمند کمتر شود.