رانندگی درست در سالمندی همیشه از دغدغههای سالمندان و حتی خانوادههایشان است. به دلیلهای گوناگون و ضعیف شدن تدریجی بدن در این دوره، مهم است که به حفظ رانندگی درست در این سالها فکر کنیم.
آیا تاکنون نگران رانندگیتان بودهاید؟ آیا خانواده یا دوستانتان ابراز نگرانی کردهاند؟ ممکن است تغییر در سلامتتان با گذشت زمان بر مهارت رانندگی شما اثر بگذارد. خطر نکنید که به خودتان یا دیگران آسیب بزنید.
مفصلها و ماهیچههای خشک
با بالا رفتن سن ممکن است مفصلهایتان خشک و ماهیچههایتان ضعیف شود. ورم مفصل (آرتریت)، که در سالمندان شایع است، ممکن است بر توان رانندگیتان اثر بگذارد. این تغییرها باعث میشود برگرداندن سر به عقب سخت شود و نتوانید فرمان را تند بچرخانید یا با خیال راحت ترمز کنید.
برای رانندگی ایمن این نکتهها را در نظر بگیرید:
- اگر میشود، با خودرویی رانندگی کنید که دندهٔ خودکار (اتوماتیک)، فرمان برقی، ترمز ایبیاس و آینههای بزرگ دارد.
- از نظر بدنی فعال باشید یا ورزش کنید تا قدرت و انعطاف بدنتان را نگه دارید و حتی بهتر کنید.
- اگر پاهایتان ناراحتی پیدا کرد، به فکر کنترل دستی برای پدال گاز، ترمز و کلاج باشید.
دشواری در دیدن
بینایی شما میتواند با بالا رفتن سن تغییر کند. شاید دیدن آدمها، چیزها و حرکتهایی که بیرون از دید مستقیم شماست دشوارتر شود. ممکن است خواندن تابلوهای خیابان یا علامتهای راهنمایی، یا حتی شناختن جاهای آشنا، بیشتر طول بکشد. در شب ممکن است چیزها را بهروشنی نبینید. بازتاب نور چراغهای جلوی خودروهای دیگر یا چراغهای خیابان میتواند آزارتان بدهد. بسته به ساعت روز، ممکن است سوی تابش آفتاب دیدتان را کم کند.
بیماریهای چشم مانند آبسیاه (گلوکوم)، آبمروارید و تباهی لکهٔ زرد وابسته به سن (دژنراسیون ماکولا) و همچنین برخی داروها هم میتوانند دیدن را دشوار کنند.
برای رانندگی ایمن این نکتهها را در نظر بگیرید:
- اگر ۶۵ سال یا بیشتر دارید، هر سال نزد چشمپزشکتان بروید. بپرسید آیا راهی برای بهتر شدن بیناییتان هست یا نه.
- اگر برای دیدن دور هنگام رانندگی به عینک یا لنز تماسی نیاز دارید، حتماً نسخهٔ آن بهروز و درست باشد. همیشه هنگام رانندگی آن را بزنید.
- اگر در تاریکی خوب نمیبینید، شب رانندگی نکنید. بکوشید هنگام طلوع و غروب آفتاب هم رانندگی نکنید، چون خورشید میتواند درست در خط دید شما باشد.
دشواری در شنیدن
با بالا رفتن سن، شنواییتان میتواند تغییر کند و توجه به هشدارها، آژیرها و حتی صداهایی که از خودروی خودتان میآید سختتر شود. کم شدن شنوایی میتواند دردسرساز باشد؛ چون این صداها هنگام خطر به شما هشدار میدهند که شاید لازم باشد کنار بکشید یا از مسیر بیرون بروید.
برای رانندگی ایمن این نکتهها را در نظر بگیرید:
- پس از ۵۰ سالگی دستکم هر سه سال یک بار شنواییتان را بسنجید.
- دربارهٔ نگرانیهایی که از شنیدنتان دارید با پزشک صحبت کنید. شاید چیزهایی باشد که بتوان برایش کاری کرد.
- بکوشید هنگام رانندگی درون خودرو تا جای ممکن ساکت باشد.
زوال عقل و رانندگی
در همان مرحلههای آغازین آلزایمر یا انواع دیگر زوال عقل (دمانس)، برخی افراد میتوانند به رانندگی ادامه دهند. ولی هر چه حافظه بیشتر درگیر و تصمیم گرفتن سختتر شود، باید رانندگی را کنار گذاشت.
کسانی که زوال عقل دارند بیشتر وقتها نمیدانند که در رانندگی دشواری دارند. خانواده و دوستان باید توان رانندگی او را زیر نظر داشته باشند و همین که نشانهای احتمالی دیدند، کاری بکنند؛ نشانهای مانند از یاد بردنِ راه جاهای آشنا مثل فروشگاه مواد غذایی یا حتی خانهٔ خودش. با پزشک همکاری کنید تا او دریابد که رانندگیاش دیگر ایمن نیست.
کند شدن واکنش و بازتابها
با بالا رفتن سن، بازتابهای (رفلکسهای) بدنتان کندتر میشود و ممکن است به تندیِ گذشته واکنش نشان ندهید. ممکن است دریابید که «فاصلهٔ کمتری دارید» و انجام دادن دو کار با هم برایتان دشوارتر شده است. مفصلهای خشک یا عضلههای ضعیف هم میتوانند تند حرکت کردن را سختتر کنند. از دست رفتن حس یا خواب رفتن انگشتهای دست و پا میتواند گرفتن فرمان یا کار با پدالها را دشوار کند. بیماری پارکینسون یا محدودیتهایی که از سکتهٔ مغزی میماند باعث میشود رانندگیتان دیگر ایمن نباشد.
برای رانندگی ایمن این نکتهها را در نظر بگیرید:
- میان خودروی خودتان و دیگران فاصلهٔ بیشتری بگذارید.
- زودتر از گذشته ترمز بگیرید.
- تا جای ممکن در جاهای کوهستانی و سختگذر رانندگی نکنید و رانندگی طولانی هم نکنید.
- اگر ناچارید در بزرگراه پرسرعت برانید، در خط سمت راست حرکت کنید. خودروها در آنجا آهستهتر میروند و فرصت بیشتری دارید تا تصمیمهای ایمن بگیرید.
داروها میتوانند بر رانندگی اثر بگذارند
آیا دارویی مصرف میکنید که احساس خوابآلودگی، سبکی یا «هوشیارتر از حد معمول» بودن بدهد؟ آیا روی داروهایتان هشداری دربارهٔ رانندگی هست؟ بسیاری از داروها عوارض جانبیای دارند که میتواند رانندگی را ناایمن کند. توجه کنید که داروهایتان چطور ممکن است بر رانندگی شما اثر بگذارد.
برای رانندگی ایمن این نکتهها را در نظر بگیرید:
- برچسب داروها را با دقت بخوانید و دنبال هشدارها بگردید.
- فهرستی از همهٔ داروهایتان فراهم کنید و با پزشک یا داروسازتان دربارهٔ اثر آنها بر رانندگیتان صحبت کنید.
- «اگر احساس سبکی یا خوابآلودگی ندارید رانندگی نکنید.»
رانندهٔ مطمئنی باشید
شاید خودتان از پیش بدانید که رانندگی در شب، در بزرگراه یا در هوای بد برایتان سخت است. برخی رانندگان سالمند هنگام گردش (بهویژه گردش به چپ)، تغییر خط، عبور و استفاده از سطح شیبدار (رمپ) بزرگراه هم به دشواری میافتند.
برای رانندگی ایمن این نکتهها را در نظر بگیرید:
- از یک متخصص و آموزشدهندهٔ رانندگی، کاردرمانگر یا متخصص آموزشدیدهٔ دیگری بخواهید مهارت رانندگیتان را بسنجد.
- یک دورهٔ بازآموزی رانندگی بگذرانید.
- وقتی شک دارید، بیرون نروید. هوای بد مانند باران، یخ یا برف رانندگی را برای هر کسی سخت میکند. بکوشید صبر کنید تا هوا بهتر شود، یا با اتوبوس، تاکسی یا دیگر وسیلههای حملونقل عمومی بروید.
- به جاهایی که رانندگی در آنها میتواند دردسرساز باشد نروید. برای نمونه، مسیری را برگزینید که از بزرگراههای پرسرعت نگذرد، یا راهی پیدا کنید که خروجی و ورودی کمتری داشته باشد.
- از پزشکتان بپرسید آیا هیچیک از بیماریها یا داروهایتان ممکن است رانندگیتان را ناایمن کند. با هم میتوانید برنامهای بریزید که به رانندگیتان کمک کند، و شاید هم تصمیم بگیرید که دیگر رانندگی نکنید.
اگر نگران رانندگیِ سالمندی از نزدیکانتان هستید
آیا نگران رانندگیِ یکی از سالمندان خانواده یا یکی از دوستانتان هستید؟ گاهی درک این وضع برای خودِ سالمند سخت است. به این نکته باید توجه کرد.
اگر میخواهید بدانید سالمندی میتواند همچنان رانندگی کند یا نه، این نشانهها را بررسی کنید:
- تصادفهای تازهٔ او و علت آنها
- بیشتر شدن برگههای جریمه یا اخطار در دو سال گذشته
- بالا رفتن حق بیمهٔ خودرو به دلیل رانندگی بد و خطرناک
- آنچه همسایهها یا دوستان دربارهٔ رانندگی او میگویند
- اضطراب از رانندگی در شب
- وضعیتهای سلامتی که ممکن است بر توان رانندگی اثر بگذارد، از جمله دشواری در دیدن، شنیدن یا حرکت
- شکایت از سرعت، تغییر ناگهانی خط یا کارهای رانندگان دیگر
- توصیهٔ پزشک به اصلاح عادتهای رانندگی یا کنار گذاشتن کامل آن
گفتوگو دربارهٔ رانندگی
حرف زدن با سالمند دربارهٔ رانندگیاش بیشتر وقتها دشوار است. این نکتهها ممکن است هنگام گفتوگو کمکتان کند:
- آماده باشید. دربارهٔ خدمات حملونقل محلی اطلاعات بگیرید تا به کسی که دیگر نمیتواند رانندگی کند کمک کنید و نیازهای رفتوآمدش را برآورید.
- از درگیری بپرهیزید. در حرفهایتان بیشتر «من» بگویید تا «شما». برای نمونه بگویید «من نگران ایمنی شما هنگام رانندگی هستم»، نه «شما دیگر ایمن رانندگی نمیکنید».
- فقط از رانندگی بگویید. دربارهٔ مهارت رانندگیاش حرف بزنید، نه سنش.
- بر ایمنی و حفظ استقلال تکیه کنید. روشن بگویید هدف این است که او بتواند به کارهایی که اکنون از آنها لذت میبرد و به کارهای مهمش ادامه دهد و در همان حال در امان باشد. پیشنهاد کمک بدهید. برای نمونه میتوانید بگویید: «اگر رانندگی شدنی نباشد، کمک میکنم به هر جا که میخواهید بروید و خودم شما را میبرم.»
- مثبت و پشتیبان باشید. اهمیت گواهینامهٔ رانندگی را برای سالمندان درک کنید. بدانید که او ممکن است با حالت دفاعی، با عصبانیت و با ناراحتی حرف بزند. میتوانید بگویید «میدانم که این ممکن است ناراحتکننده باشد» یا «با هم حرف میزنیم تا راهی پیدا کنیم».
آیا وقت آن است که رانندگی را کنار بگذارید؟
همهٔ ما با هم فرق داریم. برای همین نمیشود سن دقیقی تعیین کرد که همه در آن رانندگی را کنار بگذارند. پس چطور بدانید که باید رانندگی را کنار گذاشت؟ برای کمک به تصمیمگیری، از خودتان بپرسید:
- «آیا سایر رانندگان از من تواناتر هستند؟»
- آیا تازگیها بیشتر تصادف کردهام؟
- آیا گم میشوم، حتی در خیابانهایی که میشناسم؟
- آیا دیدن خودروها یا آدمهای در حال گذر برایم سخت شده است؟
- آیا هنگام رانندگی حواسم پرت میشود؟
- آیا خانواده، دوستان یا پزشکم گفتهاند که نگران رانندگی مناند؟
- آیا این روزها کمتر رانندگی میکنم، چون دیگر به اندازهٔ گذشته به رانندگیام اطمینان ندارم؟
- «آیا برای ماندن در خط خود مشکلی ندارم؟»
- «آیا در جابجایی پایم بین گاز و پدال ترمز مشکلی ندارم» یا گاهی این دو را با هم اشتباه میگیرم؟
- آیا افسر پلیس مرا به خاطر رانندگیام از رانندگی بازداشته یا جریمه کرده است؟
اگر به هر یک از این پرسشها «بله» پاسخ دادهاید، شاید وقت آن رسیده باشد که با پزشکتان دربارهٔ رانندگی صحبت کنید یا رانندگیتان را دوباره ارزیابی کنید.
نکتههای ایمنی رانندگی
پیش از بیرون رفتن از خانه
- برنامه بریزید که در خیابانهایی برانید که میشناسید.
- فقط تا جاهایی رانندگی کنید که رسیدن به آنها آسان و به خانه نزدیک باشد.
- از گردشهای خطرناک، مانند رمپ و گردش ناگهانی به چپ، بپرهیزید.
- اگر وضع رانندگی بد است، باید برای راهتان وقت بیشتری در نظر بگیرید.
- رانندگی در شب را کم کنید.
- وقتی استرس دارید یا خستهاید رانندگی نکنید.
هنگام رانندگی
- همیشه کمربند ایمنی را ببندید و مطمئن شوید که سرنشینان هم کمربندشان را بستهاند.
- اگر عینک یا سمعک دارید، آن را بزنید.
- تلفن همراه را کنار بگذارید.
- از چیزهایی که حواس را پرت میکند، مانند خوردن، گوش دادن به رادیو یا گپ زدن، بپرهیزید.
- از «یخچالفریزر پنجره» استفاده کنید تا شیشههای جلو و عقب هر دو پاک باشد.
