وقتی کسی که دوستش دارید به پایان زندگی نزدیک می‌شود، مهم‌ترین کار این است که راحت باشد: درد و ناراحتی‌اش تا جای ممکن کم شود، تنها نماند و خواسته‌هایش محترم شمرده شود. به این «مراقبت برای آسایش» می‌گویند. این مراقبت معمولاً کار یک گروه است: پزشک، پرستار و شما که در خانواده کنار او هستید. پیش از به کار بستن هر پیشنهاد این مطلب، با تیم درمان او مشورت کنید تا مطمئن شوید برای حال او مناسب است.

پایان زندگی فقط ساعت‌های آخر نیست. بسیاری از سالمندان با یک یا چند بیماری طولانی زندگی می‌کنند و روزها، هفته‌ها و گاهی ماه‌ها پیش از مرگ به مراقبت نیاز دارند. کسی که به پایان زندگی نزدیک است معمولاً در چهار زمینه به کمک نیاز دارد: آسایش جسمی، نیازهای روحی و عاطفی، نیازهای معنوی و کارهای روزمره. خانواده هم در این دوره به پشتیبانی نیاز دارد.

هر کس خواسته‌های خودش را دارد

یکی می‌خواهد در خانه و میان خانواده باشد و دیگری ترجیح می‌دهد تا آخر در بیمارستان درمان بگیرد. یکی دوست دارد همه دورش باشند و دیگری لحظه‌های آرام با یکی دو نفر را می‌خواهد. اگر عزیزتان می‌تواند حرف بزند، از خودش بپرسید چه می‌خواهد و چه چیزی آرامش می‌کند. دربارهٔ انتخاب جای مراقبت، یعنی بیمارستان، سرای سالمندان یا خانه، مطلب «مراقبت پایان زندگی؛ بیمارستان، سرای سالمندان یا خانه» را بخوانید.

به گفتهٔ سازمان جهانی بهداشت، مراقبت تسکینی با پیشگیری و آرام کردن درد و دیگر ناراحتی‌های جسمی، روانی و معنوی، کیفیت زندگی بیمار و خانواده‌اش را بهتر می‌کند و کار گروهی است که به مراقبان هم کمک می‌کند.

آسایش جسمی

ناراحتی جسمی در این دوره دلیل‌های گوناگونی دارد: درد، دشواری در نفس کشیدن، خشکی و خارش پوست، ناراحتی‌های گوارشی، حساس شدن به گرما و سرما، و خستگی. برای هر کدام کارهایی از شما و تیم درمان برمی‌آید.

درد

همهٔ کسانی که به پایان زندگی نزدیک‌اند درد ندارند. ولی اگر درد دارند، هدف این است که دردشان به خوبی کنترل شود. درد شدید آدم را خسته و زودرنج می‌کند و حرف زدن و نزدیک بودن با او را هم سخت‌تر می‌کند.

  • همیشه نمی‌شود فهمید چقدر درد دارد. به نشانه‌ها دقت کنید: بدخوابی، بی‌قراری بیشتر یا گریه.
  • داروی ضددرد را همان‌طور که پزشک تجویز کرده بدهید و نگذارید درد از دارو جلو بیفتد. پیشگیری از درد آسان‌تر از آرام کردن آن است و درد شدید سخت کنترل می‌شود.
  • اگر درد آرام نمی‌شود، به پزشک یا پرستار بگویید؛ آن‌ها می‌توانند دارو را عوض یا بیشتر کنند. خودتان دارو را کم یا زیاد نکنید.
  • پزشک متخصص مراقبت تسکینی پزشکی است که کارش کنترل درد و ناراحتی در بیماری‌های جدی است. این خدمت در ایران هنوز محدود است و بیشتر در شهرهای بزرگ پیدا می‌شود. از پزشک معالج بپرسید در شهر شما چنین پزشک یا مرکزی هست یا نه، و آیا مرکز مراقبت و پرستاری در منزل می‌تواند کمک کند. اگر در دسترس نیست، کنترل درد را با همان پزشک معالج پیگیری کنید.

گاهی پزشک برای درد شدید داروهای قوی ضددرد، مثل مورفین، تجویز می‌کند؛ مورفین گاهی برای کم کردن حس تنگی نفس هم داده می‌شود. به باور کارشناسان، در این دوره تمرکز بر آرام کردن درد است، نه نگرانی دربارهٔ وابستگی در درازمدت. مورفینی که پزشک درست و به اندازهٔ نیاز تجویز کرده است، مرگ را جلو نمی‌اندازد؛ مرور پژوهش‌ها در بیماران سرطان پیشرفته هم نشان نداده که مصرف این داروها برای کنترل نشانه‌ها عمر را کوتاه‌تر کند. این داروها ممکن است گیجی، خواب‌آلودگی، توهم (دیدن یا شنیدن چیزی که نیست) یا یبوست بیاورند. هر پرسش یا نگرانی دربارهٔ آن‌ها را با تیم درمان در میان بگذارید.

دشواری در نفس کشیدن

تنگی نفس، یا این حس که نفس کشیدن سخت است، در پایان زندگی رایج است. این کارها ممکن است کمک کند:

  • سر تخت را بالا بیاورید.
  • پنجره را باز کنید یا با پنکه هوای اتاق را به جریان بیندازید.
  • از دستگاه رطوبت‌ساز استفاده کنید.

نزدیک مرگ، تنفس ممکن است نامنظم شود: چند نفس عمیق و تند، بعد نفس‌های سطحی و گاهی مکثی کوتاه. گاهی هم نفس با صدای خرخر همراه است، چون ترشح در راه تنفس جمع می‌شود. این صدا بیشتر وقت‌ها خود او را ناراحت نمی‌کند، هرچند برای خانواده نگران‌کننده است. خواباندن او به یک پهلو یا بالاتر گذاشتن سرش ممکن است کمک کند و پزشک هم ممکن است دارویی برای آن تجویز کند.

پوست، لب، دهان و چشم

  • پوست را تمیز و نرم نگه دارید و برای خشکی و خارش، لوسیون بدون الکل را آرام روی پوست بمالید.
  • لب‌ها را با بالم لب مرطوب نگه دارید و دهان را با پارچهٔ نرم و نم‌دار تمیز کنید.
  • اگر درون دهانش خشک است، آن را با پارچه یا پنبهٔ نم‌دار مرطوب کنید. اگر هوشیار است، تکه‌های کوچک یخ هم ممکن است کمک کند.
  • اگر نمی‌تواند چیزی ببلعد، لب‌هایش را با کمی آب تر کنید.
  • برای خشکی چشم، پارچه‌ای نم‌دار روی پلک‌های بسته بگذارید یا کرم یا ژل مخصوص دور چشم را آرام دور چشم بزنید.

پیشگیری از زخم بستر

نشستن یا دراز کشیدن طولانی در یک حالت، به پوست فشار می‌آورد و ممکن است زخم بستر دردناک بدهد. زخم بستر در آغاز به شکل لکه‌ای تیره یا تغییر رنگ پوست دیده می‌شود. پاشنه‌ها، لگن، پایین کمر و پشت سر را با دقت نگاه کنید.

  • هر چند ساعت یک بار او را در تخت بچرخانید.
  • زیر پاشنه یا آرنج بالشتک نرم یا فوم بگذارید تا روی تخت فشار نیاید.
  • از تیم درمان بپرسید تشک یا کوسن مخصوص به کارش می‌آید یا نه.

خوردن، آشامیدن و گوارش

تهوع، استفراغ، یبوست و بی‌اشتهایی در این دوره رایج است و بلعیدن هم ممکن است سخت شود. علت و درمان این‌ها گوناگون است؛ پس آنچه را می‌بینید به پزشک یا پرستار بگویید. تهوع، استفراغ و یبوست از اثرهای ناخواستهٔ رایج داروهای قوی ضددرد هم هست و با دارو کنترل می‌شود.

اگر دوست دارد بخورد ولی خسته یا ضعیف است، در خوردن کمکش کنید. اگر بی‌اشتهاست، غذاهای دلخواهش را با ملایمت و کم‌کم، در چند نوبت کوچک پیشنهاد کنید، نه سه وعدهٔ بزرگ.

کم شدن اشتها بخشی رایج و طبیعی از نزدیک شدن به پایان زندگی است و بدن کم‌کم دیگر نمی‌تواند غذا را درست هضم کند. او را به خوردن وادار نکنید. به گفتهٔ مؤسسهٔ ملی سالمندی آمریکا، نخوردن غذا یا آب در این مرحله معمولاً دردناک نیست و خوردن و نوشیدن ممکن است ناراحتی‌اش را بیشتر کند. دیدن این وضع برای خانواده ناراحت‌کننده است؛ اگر نگرانید، با تیم درمان صحبت کنید. اگر بلعیدن دارو سخت شده، از تیم درمان بپرسید راه دیگری برای دادن دارو هست یا نه.

گرما و سرما

ممکن است نتواند بگوید گرمش است یا سردش. به نشانه‌ها دقت کنید:

  • اگر پشت سر هم پتو را کنار می‌زند، شاید گرمش است. پتو را بردارید و پارچه‌ای خنک روی پیشانی‌اش بگذارید.
  • اگر شانه‌هایش را جمع می‌کند، پتو را بالا می‌کشد یا می‌لرزد، شاید سردش است. جلوی کوران هوا را بگیرید، اتاق را گرم‌تر کنید و یک پتوی دیگر رویش بیندازید.
  • از پتوی برقی استفاده نکنید، چون ممکن است بیش از اندازه داغ شود.

نزدیک مرگ، دست‌ها و پاها ممکن است سرد شوند و رنگ بخش‌هایی از پوست تیره‌تر یا کبودرنگ شود. این از تغییر گردش خون است و برای بیشتر کسانی که به پایان زندگی نزدیک‌اند پیش می‌آید. پتویی روی دست و پایش بیندازید تا گرم بماند.

خستگی

خستگی و کم‌انرژی بودن در این دوره رایج است. کارها را ساده و کوتاه نگه دارید. برای نمونه، توالت فرنگی سیار کنار تخت، صندلی حمام، یا شستن بدن با اسفنج و حوله در رختخواب از رفتن تا حمام کم‌زحمت‌تر است.

نیازهای روحی و عاطفی

کسی که هوشیار است ممکن است در این روزها غمگین یا نگران باشد؛ از ناشناخته‌ها بترسد، نگران کسانی باشد که پس از او می‌مانند، یا بترسد که در لحظه‌های آخر تنها بماند. گاهی هم دوستان و خویشاوندان چون نمی‌دانند چه بگویند، کمتر سر می‌زنند و این تنهایی را بیشتر می‌کند. این راه‌ها کمک می‌کند:

  • لمس کنید. دستش را بگیرید یا دست‌ها و شانه‌هایش را آرام ماساژ دهید.
  • فضای آرامی بسازید. نور ملایم، صدای کم و دیدار با شمار کمتری از آدم‌ها، اگر خودش این را می‌خواهد.
  • موسیقی با صدای کم پخش کنید. موسیقی ممکن است آرامش کند و دردش را کمتر کند.
  • از خودش بپرسید. اگر می‌تواند حرف بزند، بپرسید چه چیزی حالش را بهتر می‌کند.
  • کنارش باشید. برایش حرف بزنید یا کتاب بخوانید، حتی اگر نمی‌تواند جواب بدهد. اگر حرف می‌زند، با دقت گوش کنید؛ لازم نیست به جوابی که می‌دهید فکر کنید. حضور آرام شما خودش بزرگ‌ترین هدیه است.

درد و ناراحتی روحی هم مثل درد جسمی به رسیدگی نیاز دارد. مشاوری که با مراقبت پایان زندگی آشناست می‌تواند به گفت‌وگو دربارهٔ احساس‌ها کمک کند. اگر افسردگی یا اضطرابش شدید است، با تیم درمان صحبت کنید؛ گاهی دارو کمک می‌کند.

نیازهای معنوی

برای بسیاری، نیازهای معنوی در این روزها به اندازهٔ آسایش جسمی مهم است: یافتن معنا در زندگی‌ای که گذشته، آشتی با دیگران و کنار آمدن با آنچه پیش آمده است. ممکن است بخواهد با کسی که از او دلخور است آشتی کند یا حلالیت بطلبد؛ اگر شدنی است، زمینه‌اش را فراهم کنید.

بسیاری از مردم در ایمان و باورهایشان آرامش پیدا می‌کنند. دعا، شنیدن یا خواندن قرآن و متن‌های دینی مطابق باور خود او، و دیدار با روحانی یا فردی مورد اعتماد از جمع دینی‌اش ممکن است آرامش کند. همیشه به باور و خواست خود او احترام بگذارید و چیزی را که نمی‌خواهد به او تحمیل نکنید.

  • به او بگویید چه جایگاهی در زندگی شما داشته است. فرزندان و نوه‌ها می‌توانند بگویند او چطور زندگی‌شان را شکل داده است.
  • کسانی که نمی‌توانند بیایند، می‌توانند پیام صوتی، ویدئو یا نامه بفرستند تا برایش خوانده شود.
  • خاطره‌های خوب را با هم مرور کنید.
  • همیشه با او حرف بزنید، نه دربارهٔ او جلوی خودش. وقتی وارد اتاق می‌شوید، خودتان را معرفی کنید. برخی پزشکان معتقدند حتی کسی که هوشیار نیست ممکن است صداها را بشنود.

گاهی کسی که گیج بوده، ناگهان روشن و هوشیار به نظر می‌رسد. از این لحظه‌ها برای گفت‌وگو استفاده کنید، ولی بدانید که معمولاً کوتاه‌اند و نشانهٔ بهتر شدن نیستند. گاهی هم ممکن است کسی را ببیند یا با کسی حرف بزند که آنجا نیست، یا از خواب دیدن عزیزان درگذشته بگوید. حرفش را قطع نکنید و به او نگویید خیال می‌کند؛ این تجربه‌ها اغلب برایش آرامش‌بخش است.

کارهای روزمره و مراقبت از خودتان

کسی که به پایان زندگی نزدیک است گاهی نگران کارهایی است که پس از او می‌ماند. اطمینان دادن، مثلاً اینکه «حواسمان به مادر هست» یا «کارهای خانه سر جایش است»، ممکن است آرامش کند.

لازم نیست همیشه و شبانه‌روز کنار او بمانید، مگر اینکه سنت یا باور خانوادگی‌تان این را بخواهد. ماندن پیوسته کنار بستر خسته‌کننده است. اگر خویشاوندان یا دوستان هستند، نوبت بگذارید. اگر کسی می‌خواهد کمک کند، کارهای مشخص به او بسپارید: خرید، گرفتن دارو از داروخانه، جواب دادن به تلفن‌ها یا خبر دادن به دیگران.

مراقبت از کسی در پایان زندگی از نظر جسمی و عاطفی سنگین است. شاید هیچ پایانی «بی‌نقص» نباشد. آنچه از شما برمی‌آید این است که بهترین کاری را که می‌توانید برای عزیزتان بکنید. دانستن اینکه وقتی به شما نیاز داشت کنارش بودید، بعدها می‌تواند کمی از سنگینی داغ را کم کند.

جابه‌جا کردن در روزهای آخر

مؤسسهٔ ملی سالمندی آمریکا نمونه‌ای می‌آورد: خانمی ۸۰ساله در سرای سالمندان به روزهای پایانی رسیده بود و خانواده می‌خواستند او را به بیمارستان ببرند. پزشک توضیح داد که همان مراقبت در همان‌جا ممکن است و جابه‌جایی ممکن است او را آشفته و گیج کند. پیش از هر جابه‌جایی، از تیم درمان بپرسید آیا همان مراقبت در جای فعلی ممکن است، و با توجه به خواسته‌های خود او تصمیم بگیرید.

پس از فوت در خانه

اگر مرگ عزیزتان انتظار می‌رفت و در خانه پیش آمد، تماس با ۱۱۵ لازم نیست؛ با پزشک معالج یا تیم درمان او تماس بگیرید. کار اورژانس نجات جان است و آمدنش ممکن است به تلاش برای احیا یا انتقال به بیمارستان بینجامد که شاید برخلاف خواستهٔ خود او باشد. عجله‌ای هم در کار نیست؛ اگر می‌خواهید، پیش از تماس مدتی کنارش بمانید و خداحافظی کنید.

  • برای گواهی فوت پزشک لازم است. اگر مرگ طبیعی باشد، پزشک معالج گواهی فوت را می‌نویسد.
  • اگر پزشک مرگ را طبیعی نداند، موضوع به پزشکی قانونی ارجاع می‌شود.
  • روال کار در همهٔ شهرها یکسان نیست. بهتر است از پیش از پزشک معالج یا تیم درمان بپرسید در آن لحظه با چه کسی تماس بگیرید و گواهی فوت را چه کسی می‌نویسد، و شماره را دم دست بگذارید.
  • از پیش به یکی از خویشاوندان یا دوستان بگویید که در آن ساعت‌ها کنارتان باشد.

اگر مرگ ناگهانی و بیرون از انتظار بود، یا مطمئن نیستید چه پیش آمده است، با ۱۱۵ تماس بگیرید.