با بالا رفتن سن، شنوایی بسیاری از ما کم‌کم کمتر می‌شود. به این حالت کم‌شنوایی وابسته به سن یا «پیرگوشی» می‌گویند و از شایع‌ترین تغییرهای این سال‌هاست. به گفتهٔ سازمان جهانی بهداشت، بیش از یک‌چهارم افراد بالای ۶۰ سال کم‌شنوایی‌ای دارند که در زندگی روزمره اثر می‌گذارد. این کم‌شنوایی معمولاً در هر دو گوش و به یک اندازه پیش می‌آید و چون آهسته است، شاید خودتان متوجه نشوید که بخشی از توان شنیدنتان کم شده است.

مرد سالمند با دست پشت گوش برای شنیدن بهتر

چه نشانه‌هایی دارد؟

برخی کم‌شنوایی دارند و خودشان خبر ندارند. گاهی هم اطرافیان زودتر از خود شما متوجه می‌شوند. این نشانه‌ها می‌گوید وقت بررسی شنوایی است:

  • فهمیدن حرف دیگران پشت تلفن برایتان سخت شده است.
  • وقتی دو یا چند نفر با هم حرف می‌زنند، دنبال کردن گفت‌وگو دشوار است.
  • بارها از دیگران می‌خواهید حرفشان را تکرار کنند.
  • صدای تلویزیون را آن‌قدر بلند می‌کنید که دیگران گله می‌کنند.
  • در جای پرسروصدا حرف‌ها را خوب نمی‌فهمید.
  • به نظرتان می‌آید دیگران زیر لب حرف می‌زنند.
  • حرف کودکان و کسانی که صدای زیر دارند را خوب نمی‌فهمید.
  • از تمرکز زیاد برای شنیدن، خسته یا کلافه می‌شوید.

چرا با بالا رفتن سن شنوایی کم می‌شود؟

برای شنیدن، موج‌های صدا از مجرای گوش به پردهٔ گوش می‌رسند و آن را می‌لرزانند. سه استخوان ریز گوش میانی این لرزش را به حلزون گوش داخلی می‌رسانند. در حلزون، سلول‌های حسی‌ای به نام سلول‌های مویی لرزش را به پیام الکتریکی بدل می‌کنند و عصب شنوایی این پیام را به مغز می‌برد.

چند چیز با هم بر شنوایی اثر می‌گذارد:

  • تغییرهای گوش داخلی با بالا رفتن سن، که شایع است.
  • تغییرهای گوش میانی و تغییرهای پیچیده در مسیر عصبی میان گوش و مغز.
  • سال‌ها ماندن در معرض سروصدا.
  • زمینهٔ ژنتیکی؛ پژوهش‌های تازه نشان می‌دهد برخی ژن‌ها بعضی افراد را در برابر کم‌شنوایی آسیب‌پذیرتر می‌کند.
  • فشار خون بالا و دیابت، که در این سال‌ها شایع‌ترند و با کم‌شنوایی ارتباط دارند.
  • برخی داروها که برای سلول‌های حسی گوش زیان‌بارند؛ برای نمونه برخی داروهای شیمی‌درمانی و برخی آنتی‌بیوتیک‌ها.

هر کم‌شنوایی‌ای هم از سن نیست. جمع شدن جرم گوش، عفونت گوش یا پاره شدن پردهٔ گوش هم شنوایی را کم می‌کند و برخی از این‌ها را پزشک به‌سادگی درمان می‌کند. برای همین معاینه مهم است.

آیا می‌شود جلوی آن را گرفت؟

دانشمندان هنوز راهی برای پیشگیری از کم‌شنوایی وابسته به سن نمی‌شناسند. ولی می‌توانید از آسیبی که صدای بلند به گوش می‌زند جلوگیری کنید. موسیقی بلند، هدفون با صدای زیاد، ابزار ساختمانی، موتورسیکلت، ماشین چمن‌زنی، ترقه و سلاح گرم از صداهای آسیب‌زننده‌اند. آسیبی که صدای بلند به گوش داخلی می‌زند ممکن است همیشگی باشد.

  • از صدای بلند دور شوید و زمان ماندن در سروصدا را کم کنید.
  • جایی که ناچارید در سروصدا بمانید، گوش‌گیر یا گوشی محافظ بگذارید.
  • صدای موسیقی و تلویزیون را فقط تا اندازه‌ای بلند کنید که راحت بشنوید.
  • انگشت، گوش‌پاک‌کن یا هر چیز دیگری را در گوش فرو نکنید، حتی اگر حس می‌کنید گوشتان گرفته است. این کار ممکن است به پردهٔ گوش آسیب بزند.
  • برای درد گوش، روغن یا مایع دیگری در گوش نریزید و درمان خانگی نکنید؛ به پزشک مراجعه کنید.
  • دارو، به‌ویژه آنتی‌بیوتیک، را بدون دستور پزشک مصرف نکنید.

از کجا بفهمم شنوایی‌ام کم شده است؟

این ده پرسش را از خودتان بپرسید. اگر پاسخ دو پرسش یا بیشتر «بله» است، یا پاسخ سه پرسش یا بیشتر «گاهی»، ممکن است کم‌شنوایی داشته باشید و خوب است شنوایی‌تان را بسنجید.

  • آیا شنیدن صدای تلویزیون یا رادیو برایتان دشوار است؟
  • آیا در مهمانی شنیدن برایتان دشوار است؟
  • آیا هنگام حرف زدن با اعضای خانواده، از خوب نشنیدن کلافه می‌شوید؟
  • آیا در جمع حس می‌کنید کنار گذاشته شده‌اید؟
  • آیا هنگام دیدار با دوستان، خویشان یا همسایه‌ها شنیدن برایتان دشوار است؟
  • آیا خوب نشنیدن برایتان چالش شده است؟
  • آیا حس می‌کنید خوب نشنیدن زندگی شخصی یا اجتماعی‌تان را محدود کرده است؟
  • آیا هنگام گفت‌وگو با دوستان معذب می‌شوید؟
  • آیا به سبب خوب نشنیدن از جمع دوری می‌کنید؟
  • آیا کمتر از آنچه دلتان می‌خواهد به دیدار دوستان، خویشان یا همسایه‌ها می‌روید؟

اگر شنیدن برایتان سخت شده چه کنید؟

مهم‌ترین کار این است که با پزشک مشورت کنید. سه گروه می‌توانند کمکتان کنند:

  • پزشک عمومی یا پزشک خانواده: معمولاً نخستین جایی است که می‌روید. او بررسی می‌کند که آیا بیماری دیگری در کم‌شنوایی شما نقش دارد و اگر لازم باشد شما را نزد متخصص می‌فرستد.
  • متخصص گوش و حلق و بینی: علت کم‌شنوایی را جست‌وجو می‌کند و راه‌های درمان را پیش رویتان می‌گذارد.
  • شنوایی‌شناس: نوع و اندازهٔ کم‌شنوایی را می‌سنجد، مشخص می‌کند دشواری در کجای مسیر شنوایی است و وسیله‌هایی مانند سمعک را پیشنهاد و تنظیم می‌کند.

چه چیزهایی به بهتر شنیدن کمک می‌کند؟

راه مناسب به شدت کم‌شنوایی شما بستگی دارد و برای هر کس فرق می‌کند.

  • سمعک: وسیله‌ای الکترونیکی است که درون گوش یا پشت گوش می‌گذارید و صداها را بلندتر می‌کند. سمعک شنوایی را مثل گذشته نمی‌کند، ولی صداها را بلندتر و واضح‌تر به گوش می‌رساند.
  • کاشت حلزون: دستگاه الکترونیکی کوچکی است که با جراحی در گوش داخلی می‌گذارند. این دستگاه برای کسانی است که کم‌شنوایی شدید یا ناشنوایی عمیق دارند.
  • وسایل کمک‌شنوایی: مانند تقویت‌کنندهٔ صدای تلفن و تلویزیون، زنگ و هشدارهای نوری یا لرزشی، و سامانه‌های ویژه در برخی سالن‌ها.

به گفتهٔ وزارت بهداشت، با توجه اطرافیان و استفادهٔ به‌موقع از سمعک و وسایل تقویت شنوایی، که شنوایی‌شناس درست تجویز کرده باشد، می‌شود وضع شنیدن را بهتر کرد.

چرا نباید آن را نادیده گرفت؟

کم‌شنوایی‌ای که نادیده بماند ممکن است بدتر شود. کسی که خوب نمی‌شنود ممکن است از اینکه حرف‌ها را نمی‌فهمد کلافه یا خجالت‌زده شود، از جمع کناره بگیرد و افسرده شود. گاهی هم دیگران به‌اشتباه گمان می‌کنند او گیج است یا همکاری نمی‌کند، در حالی که فقط خوب نمی‌شنود.

مطالعه‌ها نشان داده است که خطر زوال عقل در سالمندانی که کم‌شنوایی دارند بیشتر از کسانی است که شنوایی طبیعی دارند و حافظه و تمرکزشان هم زودتر افت می‌کند. در یک بررسی از چند مطالعه، کسانی که از سمعک یا کاشت حلزون استفاده می‌کردند کمتر از کسانی که کم‌شنوایی‌شان اصلاح نشده بود دچار افت درازمدت توان ذهنی شدند.

کم‌شنوایی، حتی اندک، با بیشتر شدن خطر زمین خوردن هم ارتباط دارد. وقتی صدای هشدارها را سخت بشنوید، ایمنی شما، از جمله در رانندگی، هم کمتر می‌شود.

خانواده و دوستان چه کمکی می‌توانند بکنند؟

اگر خودتان کم‌شنوایی دارید:

  • به خانواده و دوستانتان بگویید که کم‌شنوایی دارید و در چه موقعیت‌هایی شنیدن برایتان سخت است.
  • از آن‌ها بخواهید هنگام حرف زدن رو به شما باشند تا حالت چهره و حرکت لب‌هایشان را ببینید.
  • بخواهید بلندتر حرف بزنند، ولی فریاد نزنند؛ آهسته‌تر و واضح‌تر.
  • هنگام گفت‌وگو تلویزیون یا هر سروصدای زمینه را خاموش یا کم کنید.
  • در رستوران نزدیک آشپزخانه یا محل اجرای موسیقی ننشینید و جای آرام‌تری بخواهید.
  • اگر حرفی را نفهمیدید، به گوینده بگویید.

اگر با کسی حرف می‌زنید که کم‌شنوایی دارد:

  • رو به او، در جای روشن بایستید و هنگام حرف زدن دهانتان را نپوشانید و چیزی نجوید.
  • کمی بلندتر از معمول، با سرعت عادی و واضح حرف بزنید؛ فریاد نزنید.
  • اگر لازم شد، حرفتان را با واژه‌های دیگری تکرار کنید.
  • در جمع، مراقب باشید هر بار فقط یک نفر حرف بزند و او از گفت‌وگو بیرون نماند.
  • صبور باشید و از خودش بپرسید چه کمکی می‌خواهد.