بالا رفتن سن به‌تنهایی کسی را کم‌بینا یا نابینا نمی‌کند. کم‌بینایی در این سال‌ها بیشتر دیده می‌شود، چون بیماری‌هایی که آن را پدید می‌آورند در این سال‌ها شایع‌ترند. شایع‌ترین آن‌ها چهار بیماری است: آب‌مروارید، آب‌سیاه، تباهی لکهٔ زرد وابسته به سن و آسیب شبکیه از دیابت. نیاز به عینکی که برطرف نشده هم از علت‌های اصلی کم دیدن در جهان است.

به گفتهٔ سازمان جهانی بهداشت، بیشتر کسانی که کم‌بینایی یا نابینایی دارند بالای ۵۰ سال‌اند و نزدیک به نیمی از کم‌بینایی‌های جهان پیشگیری‌شدنی بوده یا هنوز به آن رسیدگی نشده است. پس شناختن این بیماری‌ها و معاینهٔ به‌موقع، بینایی را نگه می‌دارد.

چرا معاینهٔ منظم چشم مهم است؟

آب‌سیاه، تباهی لکهٔ زرد و آسیب شبکیه از دیابت در آغاز معمولاً هیچ نشانه‌ای ندارند. چشم‌پزشک آن‌ها را در معاینهٔ کامل چشم پیدا می‌کند. در این معاینه قطره‌ای در چشم می‌ریزند تا مردمک گشاد شود و ته چشم دیده شود؛ معاینه ساده و بی‌درد است.

  • اگر ۶۰ سال یا بیشتر دارید، هر یک تا دو سال یک بار معاینهٔ چشم پیشنهاد می‌شود.
  • اگر دیابت دارید، دست‌کم سالی یک بار.
  • اگر در خانواده‌تان آب‌سیاه یا تباهی لکهٔ زرد بوده است، از پزشک بپرسید هر چند وقت یک بار معاینه شوید.
  • اگر شمارهٔ عینکتان بالاست (نزدیک‌بینی یا دوربینی شدید)، این را به چشم‌پزشک بگویید و بپرسید هر چند وقت یک بار معاینه شوید. نزدیک‌بینی شدید خطر جدا شدن شبکیه را هم بیشتر می‌کند؛ نشانه‌های فوری آن در پایان همین مطلب آمده است.

آب‌مروارید

آب‌مروارید (کاتاراکت) کدر شدن عدسی چشم است و با بالا رفتن سن بسیار شایع می‌شود. در آغاز شاید متوجهش نشوید. کم‌کم دید تار، مه‌آلود یا کم‌رنگ می‌شود، شب‌ها سخت‌تر می‌بینید، نور چراغ و آفتاب چشمتان را اذیت می‌کند و دور چراغ‌ها هاله می‌بینید.

دیابت، سیگار، نوشیدن زیاد الکل، سابقهٔ خانوادگی، آسیب یا جراحی چشم، ماندن زیاد زیر آفتاب و مصرف داروهای کورتونی احتمال آن را بیشتر می‌کند.

در آغاز، نور بیشتر، عینک آفتابی ضد تابش، ذره‌بین و نمرهٔ تازهٔ عینک کمک می‌کند. تنها راه برداشتن آب‌مروارید جراحی است، ولی بیشتر وقت‌ها عجله‌ای در کار نیست. پزشک وقتی جراحی را پیشنهاد می‌کند که آب‌مروارید در کارهای روزمره مثل خواندن، رانندگی یا تماشای تلویزیون اختلال ایجاد کند. در جراحی، عدسی کدر را برمی‌دارند و عدسی مصنوعی به‌جایش می‌گذارند. این جراحی بسیار کم‌خطر است و از هر ده نفر، نه نفر پس از آن بهتر می‌بینند.

آب‌سیاه (گلوکوم)

آب‌سیاه نام گروهی از بیماری‌های چشم است که به عصب بینایی در ته چشم آسیب می‌زنند. در بسیاری از افراد فشار داخل چشم بالاست. آب‌سیاه معمولاً آهسته پیش می‌رود و در آغاز نشانه‌ای ندارد؛ برای همین حدود نیمی از کسانی که آن را دارند خودشان خبر ندارند. با گذشت زمان، دید کناری کم می‌شود و بدون درمان ممکن است به نابینایی برسد.

چه کسانی بیشتر در خطرند؟

  • کسانی که بیش از ۶۰ سال دارند.
  • کسانی که در خانواده‌شان آب‌سیاه بوده است.
  • کسانی که دیابت دارند؛ دیابت خطر شایع‌ترین نوع آب‌سیاه را نزدیک به دو برابر می‌کند.
  • کسانی که نزدیک‌بینی شدید یا دوربینی شدید دارند. نوع ناگهانی آب‌سیاه بیشتر در کسانی دیده می‌شود که دوربین‌اند.
  • کسانی که زمان درازی قطرهٔ چشمی کورتونی مصرف کرده‌اند.

هیچ قطرهٔ چشمی را بدون نسخه و برای مدت طولانی مصرف نکنید. قطره‌های کورتونی (مانند بتامتازون) ممکن است فشار چشم را بالا ببرند و مصرف طولانی‌شان از عامل‌های خطر آب‌سیاه و آب‌مروارید است. قطره‌ای را که پیش‌تر برای خودتان یا کس دیگری نوشته شده دوباره سرِخود به کار نبرید، و اگر پزشک قطرهٔ کورتونی نوشته است، آن را فقط به همان مدتی که گفته بریزید.

درمان آب‌سیاه

راهی برای پیشگیری از آب‌سیاه شناخته نشده و این بیماری کاملاً برطرف نمی‌شود، ولی درمان زودهنگام اغلب جلوی آسیب بیشتر را می‌گیرد. درمان، بیناییِ ازدست‌رفته را برنمی‌گرداند؛ هدفش نگه داشتن بیناییِ مانده است. پزشک از قطرهٔ چشمی که فشار چشم را پایین می‌آورد، لیزر یا جراحی کمک می‌گیرد.

چون آب‌سیاه بیشتر وقت‌ها نشانه‌ای ندارد، برخی قطره را کنار می‌گذارند. قطره را هر روز، همان‌طور که پزشک گفته، بریزید و بدون دستور او قطعش نکنید. اگر دارو عارضه‌ای دارد به پزشک بگویید و معاینه‌های منظم را ادامه دهید. خوب است اعضای خانواده‌تان هم معاینه شوند.

نوعی از آب‌سیاه ناگهانی است: درد شدید چشم، سرخی چشم، تاری دید و حالت تهوع. با این نشانه‌ها باید همان لحظه به پزشک یا اورژانس بیمارستان مراجعه کنید.

برخی داروها در کسانی که زمینه‌اش را دارند ممکن است آب‌سیاه ناگهانی را راه بیندازند. برخی داروهای سرماخوردگی و حساسیت و برخی آرام‌بخش‌ها از این دسته‌اند. کسی که این زمینه را دارد (زاویهٔ باریک در چشم) ممکن است از آن خبر نداشته باشد؛ فقط معاینهٔ چشم آن را نشان می‌دهد. اگر چشم‌پزشک گفته است زاویهٔ چشمتان باریک است یا آب‌سیاه دارید، پیش از مصرف هر دارو، حتی داروی بدون نسخه، به پزشک یا داروساز بگویید. اگر پس از مصرف دارویی چشمتان درد شدید گرفت، سرخ شد یا دیدتان تار شد، همان لحظه به پزشک یا اورژانس بیمارستان مراجعه کنید.

تباهی لکهٔ زرد وابسته به سن

لکهٔ زرد (ماکولا) بخشی از شبکیه در ته چشم است که دید دقیقِ روبه‌رو را می‌سازد. در این بیماری لکهٔ زرد با بالا رفتن سن آسیب می‌بیند و میانهٔ میدان دید تار می‌شود. این بیماری از علت‌های اصلی کم‌بینایی در سالمندی است. نابینایی کامل نمی‌آورد، ولی دیدن چهره‌ها، خواندن، رانندگی و کارهای ظریف را سخت می‌کند.

دو نوع دارد:

  • نوع خشک: بیشتر افراد این نوع را دارند. لکهٔ زرد کم‌کم نازک می‌شود و بیماری معمولاً در چند سال و آهسته پیش می‌رود.
  • نوع مرطوب: کمتر دیده می‌شود ولی معمولاً بینایی را سریع‌تر کم می‌کند. رگ‌های خونی غیرطبیعی در ته چشم رشد می‌کنند و به لکهٔ زرد آسیب می‌زنند.

نشانه‌ها

در مرحلهٔ آغازین نشانه‌ای نیست. در مرحلهٔ میانی شاید میانهٔ دید کمی تار شود یا در نور کم سخت‌تر ببینید. در مرحلهٔ پیشرفته، خط‌های راست موج‌دار یا کج دیده می‌شوند، لکه‌ای تار یا خالی نزدیک میانهٔ دید پیدا می‌شود و رنگ‌ها کم‌فروغ‌تر به نظر می‌آیند. موج‌دار دیدن خط‌های راست نشانهٔ هشدار است؛ اگر آن را دیدید، بی‌درنگ نزد چشم‌پزشک بروید.

چه چیزهایی خطر را بیشتر یا کمتر می‌کند؟

خطر با بالا رفتن سن بیشتر می‌شود. سابقهٔ خانوادگی و سیگار هم خطر را بالا می‌برد و این بیماری با فشار خون بالا و اضافه‌وزن نیز ارتباط دارد. پژوهش‌ها نشان می‌دهد این کارها ممکن است خطر را کم یا روند کم شدن بینایی را کند کند: سیگار نکشیدن، فعالیت بدنی منظم، نگه داشتن فشار خون و کلسترول در حد سالم، و خوردن غذاهای سالم از جمله سبزی‌های برگ‌سبز و ماهی.

درمان

درمان به مرحله و نوع بیماری بستگی دارد.

  • مرحلهٔ آغازین: درمانی ندارد و چشم‌پزشک با معاینه‌های منظم آن را زیر نظر می‌گیرد.
  • مرحلهٔ میانی: چشم‌پزشک ممکن است مکمل ویژه‌ای از ویتامین‌ها و مواد معدنی را توصیه کند که ممکن است جلوی رسیدن بیماری به مرحلهٔ پیشرفته را بگیرد. این مکمل برای مرحلهٔ آغازین سودی ندارد.
  • نوع مرطوب: رایج‌ترین درمان، تزریق دارو در چشم است که جلوی خون‌ریزی و نشت رگ‌های غیرطبیعی را می‌گیرد و بیشتر افراد به تزریق‌های پیاپی نیاز دارند. گاهی هم نوعی درمان با لیزر به آن افزوده می‌شود.
  • نوع خشکِ پیشرفته: هنوز درمانی ندارد، ولی می‌شود از بیناییِ مانده بهتر بهره گرفت.

دربارهٔ مکمل: ترکیب و مقدار این مکمل ویژه است و از غذا یا مولتی‌ویتامین معمولی به دست نمی‌آید. چون مقدار ویتامین و مواد معدنی آن بسیار زیاد است، ممکن است بر گوارش و بر کار داروهای دیگرتان اثر بگذارد. نوع قدیمی‌تر این مکمل‌ها بتاکاروتن دارد که خطر سرطان ریه را در کسانی که سیگار می‌کشند یا می‌کشیده‌اند بالا می‌برد. پس هیچ مکملی را برای چشم بدون نظر پزشک شروع نکنید و همهٔ داروها و مکمل‌هایتان را به او بگویید.

آسیب شبکیه از دیابت (رتینوپاتی دیابتی)

قند خونِ بالا در گذر زمان به رگ‌های ریز شبکیه آسیب می‌زند. هر کس دیابت دارد ممکن است این آسیب را پیدا کند و هرچه سال‌های بیشتری از دیابت بگذرد، خطر بیشتر است. با گذشت زمان، بیش از نیمی از کسانی که دیابت دارند به آن دچار می‌شوند.

در آغاز معمولاً نشانه‌ای نیست. گاهی خواندن یا دیدن دور سخت می‌شود و این حالت می‌آید و می‌رود. در مرحله‌های بعد، رگ‌ها درون چشم خون‌ریزی می‌کنند و لکه‌ها یا رشته‌های تیرهٔ شناور، مانند تار عنکبوت، می‌بینید. این لکه‌ها گاهی خودشان برطرف می‌شوند، ولی مهم است که زود درمان شوید.

بهترین راه کم کردن خطر، ادارهٔ دیابت است: نگه داشتن قند خون در محدودهٔ سالم با فعالیت بدنی، غذای سالم و مصرف دقیق داروها طبق دستور پزشک. فشار خون بالا و کلسترول بالا هم خطر را بیشتر می‌کند و کنترل آن‌ها کمک می‌کند.

در مرحله‌های آغازین، چشم‌پزشک فقط چشم را زیر نظر می‌گیرد و شاید معاینه‌های نزدیک‌به‌هم لازم شود. در مرحله‌های بعد، تزریق دارو در چشم، لیزر یا جراحی به کار می‌رود. درمان آسیبِ پیشین را برنمی‌گرداند، ولی می‌تواند جلوی بدتر شدن بینایی را بگیرد.

زندگی با بینایی کمتر

کم‌بینایی یعنی دیدی که با عینک، لنز، دارو یا جراحی کاملاً درست نمی‌شود و کارهای روزمره را سخت می‌کند. کم‌بینایی معمولاً همیشگی است، ولی راه‌هایی هست که از بیناییِ مانده بیشترین بهره را ببرید:

  • در خانه و محل کار نور بیشتری به کار ببرید.
  • عینک آفتابی ضد تابش بزنید.
  • برای خواندن و کارهای نزدیک ذره‌بین به کار ببرید.
  • تنظیم‌های تلفن همراه و رایانه را عوض کنید: نوشته‌ها را درشت‌تر و تضاد رنگ را بیشتر کنید، یا بخواهید نوشته را برایتان بلند بخواند.

اگر کم‌بینایی در کارهای روزمره اختلال ایجاد کرده است، از چشم‌پزشک دربارهٔ توان‌بخشی بینایی بپرسید. در توان‌بخشی یاد می‌گیرید با ذره‌بین‌های ویژه بخوانید و خانه را طوری بچینید که آسان رفت‌وآمد کنید. کم‌بینایی در سالمندی ممکن است به تنها ماندن، دشواری در راه رفتن و بیشتر شدن خطر زمین خوردن و شکستگی بینجامد؛ پس کمک گرفتن برای سازگار کردن خانه و رفت‌وآمد ارزش دارد.