گاهی زندگی ما را با چالشی روبهرو میکند که در ظاهر فقط به مغز مربوط است، ولی در حقیقت تا ژرفای قلب میرود. زوال عقل لوییبادی (دمانس لوییبادی) از آن بیماریهاست که تنها حافظه را نمیرباید، بلکه حضور انسان را به چالش میکشد.
شاید برایتان آشنا باشد: مادری که روزی ستون خانواده بود، حالا در میان خاطرهها گم شده است. پدری که هر صبح با لبخند نانآور خانه بود، امروز با توهمهایی سروکار دارد که برایش کاملاً واقعی است. گاهی باهوش و بامزه است، گاهی گیج و ترسیده، و گاهی آنقدر آرام که گویی همهچیز را میداند، ولی نمیگوید.
این بیماری مثل بازیگری با چهرههای گوناگون، پیوسته نقش عوض میکند. میتواند روزهایی بیاورد که عزیزتان کاملاً عادی به نظر برسد و ناگهان، در چند ساعت، همهچیز تغییر کند. این نوسانها نهتنها خودِ او، بلکه خانواده را هم گیج و مضطرب میکند.
«همهچیز را فراموش میکند، اما بعضی روزها مثل قبل میشود، حتی شوخی هم میکند…» این جملهای است که بسیاری از مراقبان سالمندانی که زوال عقل لوییبادی دارند میگویند. بیماریای پیچیده و گیجکننده که بیشترِ وقتها با آلزایمر یا پارکینسون اشتباه گرفته میشود.
در این مطلب از زاویهای انسانیتر به این بیماری نگاه میکنیم: نه فقط یک بیماری، بلکه روندی پیچیده و انسانی که صبر، دانایی و گونهای عشق بیقیدوشرط میخواهد. میخواهیم کمکتان کنیم ببینید، بفهمید و همراه شوید.
زوال عقل لوییبادی چیست؟
زوال عقل لوییبادی بیماری پیشروندهٔ مغز است که با اختلال در تفکر، حافظه، حرکت و رفتار همراه است. این بیماری پس از آلزایمر دومین گونهٔ رایج زوال عقل (دمانس) به شمار میرود. در مغز کسانی که این بیماری را دارند، تودههایی از پروتئینی به نام لوییبادی (Lewy bodies) ساخته میشود که بر کار سلولهای عصبی اثر میگذارد. این پروتئینها معمولاً در بخشهایی از مغز جمع میشوند که حافظه، حرکت، رفتار و خواب را اداره میکنند.

نشانههای اصلی
آلزایمر بیشتر با اختلال پیشرونده در حافظه آغاز میشود. ولی زوال عقل لوییبادی نشانههایی گوناگون، متغیر و گاه دور از انتظار دارد.
نوسان در هشیاری و توان ذهنی
ممکن است در یک ساعت بسیار آگاه، دقیق و حاضر باشد و ساعتی دیگر گیج، خوابآلود یا بیتوجه شود. این نوسانها یکی از نشانههای ویژهٔ این بیماری است.
توهم دیداری
توهمهای روشن و تکرارشونده، مانند دیدن آدمها، حیوانها یا چیزهای غیرواقعی، بسیار رایج است. او گاهی دربارهٔ آنچه دیده با اطمینان حرف میزند.
اختلالهای حرکتیِ شبیه پارکینسون
لرزش، کندی حرکت، خشکی عضلهها و نداشتن تعادل از نشانههای حرکتیای است که این بیماری را به پارکینسون نزدیک میکند.
اختلال خواب رِم (REM)
حرکتهای شدید در خواب، فریاد زدن، مشت زدن یا لگد زدن هنگام خواب دیدن میتواند از نشانههای نخست این بیماری باشد.
حساسیت به داروها
کسانی که این بیماری را دارند به داروهای ضدروانپریشی بسیار حساساند و ممکن است واکنش شدیدی نشان دهند.

نشانههای فرعی دیگر
- افسردگی و اضطراب
- بیعلاقگی و بیاحساسی
- دشواری در تمرکز، تصمیمگیری و قضاوت
- غش یا افت فشار خون هنگام ایستادن
- یبوست مزمن
چه کسانی بیشتر در خطرند؟
- افراد بالای ۶۰ سال
- مردان بیشتر از زنان
- کسانی که در خانوادهشان سابقهٔ زوال عقل یا پارکینسون هست
- کسانی که در میانسالی اختلال خواب رِم دارند
چگونه تشخیص داده میشود؟
تشخیص این بیماری آسان نیست. برای آن باید نشانهها دقیق بررسی شود، ارزیابی روانشناختی و آزمایشهای مغز (مانند امآرآی یا پتاسکن) انجام شود و روند بیماری در گذر زمان دیده شود. همکاری گروهی از پزشک مغز و اعصاب، روانپزشک و روانشناس میتواند در تشخیص دقیق مؤثر باشد.

راههای ادارهٔ بیماری
زوال عقل لوییبادی درمان قطعی ندارد، ولی با این کارها میتوان کیفیت زندگی را بهتر کرد.
داروها
- مهارکنندههای کولیناستراز، مانند ریواستیگمین، میتوانند به بهتر شدن شناخت کمک کنند.
- داروهای پارکینسون گاهی برای بهتر شدن حرکت تجویز میشوند، ولی با احتیاط.
- داروهای ضدروانپریشی باید با نهایت دقت و فقط در شرایط ضروری مصرف شوند.

درمانهای غیردارویی
- فیزیوتراپی برای تقویت تعادل و حرکت
- کاردرمانی برای اینکه فرد کارهای روزانهاش را مستقل انجام دهد
- موسیقیدرمانی و هنردرمانی برای کم شدن اضطراب
- آموزش خانوادهها برای ادارهٔ رفتارها و بحرانهای روانی او
خانواده و مراقبان چه نقشی دارند؟
اگر زوال عقل مغز عزیزتان را درگیر کرده، قلب خانواده است که باید جبران کند. زوال عقل لوییبادی، با همهٔ پیچیدگیهایش، همراهی میخواهد؛ همراهی کسانی که شاید گاهی فراموش شوند، ولی از قلب عزیزشان بیرون نمیروند.
در خانواده، مراقبت تنها انجام کارهای روزمره نیست؛ گونهای حضور معنادار است. یعنی:
- بفهمید که توهمهای او برای خودش واقعی است و تلاش برای رد کردن یا درست کردن آنها فقط اضطرابش را بیشتر میکند.
- بدانید که نوسانهای خلقی یا رفتاری عمدی نیست؛ بخشی از سیر طبیعی بیماری است.
- آماده باشید برای روزهایی که ناگهان تغییر میکند و خوابآلود یا گیج میشود، و روزهای دیگری که با آرامش لبخند میزند.
- محیطی امن و آشنا فراهم کنید که اضطرابش را کم کند: نور مناسب، کم کردن صداهای مزاحم و استفاده از وسایل آشنا.
- احترامش را نگه دارید، حتی زمانی که تواناییهای گذشتهاش را از دست داده است؛ احترام به گذشتهای که داشته و هویتی که همچنان در ژرفای وجودش زنده است.
مراقبت از کسی که زوال عقل لوییبادی دارد گاهی طاقتفرساست. خانواده باید از خودشان هم مراقبت کنند و به استراحت، حمایت عاطفی و کمک حرفهای توجه کنند؛ چون خستگی، فرسودگی و حس تنهایی میتواند مراقب را هم بیمار کند.
در حقیقت، خانواده در این راه تنها نیست. بهره گرفتن از گروههای حمایتی، مشاورهٔ روانشناختی و آموزشهای لازم میتواند بار روانی و جسمی مراقبت را کم کند.
مراقب بودن یعنی دیدن رنج، بدون انکار؛ همراهی، بدون پیشداوری؛ و ماندن، حتی وقتی خاطرهای نمانده است. در این سفر، دانستن نیمی از راه است و عشق نیم دیگر آن.
امید به آینده
پژوهشهای تازه در پی راههای دقیقتری برای تشخیص زودهنگام زوال عقل لوییبادی و درمانهای هدفمندند. در سالهای اخیر به نقش ژنتیک، التهابهای عصبی و اختلالهای خواب در پیدایش این بیماری بیشتر توجه شده است. امید میرود با پیشرفت فناوریهای تصویربرداری از مغز و ایمنیدرمانی، آیندهای روشنتر برای کسانی که این بیماری را دارند رقم بخورد.
گونهای دیگر از عشق ورزیدن
زوال عقل لوییبادی، با همهٔ پیچیدگیها و سردرگمیهایش، فرصتی است برای آموختن گونهای دیگر از عشق ورزیدن: عشق به کسی که شاید نام شما را به یاد نیاورد، ولی نگاهتان را میشناسد. مراقبت از این عزیزان سفری است به ژرفای انسانیت و دلیلی برای بازتعریف «بودن» در کنار یکدیگر.
در جهانی که سرعت و کارایی معیار ارزش شده، مراقبت از انسانی که نمیتواند مثل گذشته باشد گونهای قهرمانی خاموش است؛ قهرمانیای که در سکوت اتاقی تاریک، در گرفتن دستهای لرزان، در تاب آوردن شبهای بیخوابی و در اشکهایی که بیصدا فرومیچکد شکل میگیرد.
اگر شما یا یکی از عزیزانتان با این بیماری سروکار دارید، بدانید که تنها نیستید. زوال عقل لوییبادی شاید سفر ذهن را تغییر دهد، ولی همچنان میتوان در این راه ردی از عشق، وقار و انسانیت بر جا گذاشت.
گاهی بودن در کنار کسی که گذشته را به یاد نمیآورد، بهترین یادآوری انسانیت برای ماست.
