ذهن انسان را شهری زنده و پرجنبوجوش در نظر بگیرید: خیابانهایی که فکرها از آنها میگذرند، میدانهایی که خاطرهها در آنها جمع میشوند و کوچههایی که بوی کودکی میدهند. اگر خیابانهای اصلی این شهر، یعنی رگهای خونی مغز، بسته یا باریک شوند، چه بر سر شهر میآید؟ ارتباطها قطع میشود، محلهها خاموش میماند و خاطرهها کمکم راهشان را گم میکنند. در زوال عقل عروقی همین پیش میآید.
زوال عقل عروقی چیست؟
زوال عقل عروقی (Vascular Dementia) یکی از رایجترین گونههای زوال عقل (دمانس) است و پس از آلزایمر در جای دوم قرار دارد. آلزایمر بیشتر با از میان رفتن تدریجی سلولهای مغز همراه است. ولی زوال عقل عروقی نتیجهٔ مستقیمِ کم شدن یا مختل شدن جریان خون مغز است؛ یعنی زمانی که رگهای مغز به دلیلهایی مانند سکته یا فشار خون بالا آسیب میبینند و نمیتوانند خون را درست به سلولهای مغز برسانند.
در این حال، بخشهایی از مغز که دیگر خون و غذا به آنها نمیرسد آرامآرام خاموش میشوند. انگار چراغ بخشی از ذهن خاموش میشود و همراه آن، بخشی از خاطره، مهارت یا شناخت هم از میان میرود.

چگونه آغاز میشود؟
برخی گونههای دیگر زوال عقل آهسته و تدریجیاند، ولی زوال عقل عروقی بیشترِ وقتها ناگهانی آغاز میشود. مثلاً کسی ممکن است پس از یک سکتهٔ مغزی ببیند دیگر نمیتواند بهراحتی تمرکز کند یا حرفهایی را که دیروز زده به یاد نمیآورد. در برخی موارد دیگر، بیماری تدریجی و خفیفتر ولی پلهپله پیش میرود؛ هر بار با افتی کوچک در توان ذهنی.
چه نشانههایی دارد؟
نشانههای زوال عقل عروقی به جای آسیب در مغز و شدت آن بستگی دارد و در هر کس فرق میکند. ولی این نشانهها معمولاً دیده میشود:
- اختلال حافظهٔ کوتاهمدت: از یاد بردن گفتوگوهای تازه یا گم کردن وسایل.
- کندی در فکر کردن و قضاوت: مثلاً یک تصمیم ساده زمان زیادی میبرد.
- اختلال در تمرکز و توجه: حواسپرتی پیدرپی یا نتوانستن در دنبال کردن یک موضوع.
- اختلال در حرکت و تعادل: گامهای نامتعادل، بیثباتی یا زمین خوردنهای پیدرپی.
- تغییر خلقوخو: مانند افسردگی، بیتفاوتی یا حتی پرخاشگری.
- سردرگمی در مکان و زمان: بهویژه در ساعتهای عصر یا شب.
- دشواری در زبان: سخت پیدا کردن واژهها یا ساختن جملهها.
این نشانهها ممکن است ناگهانی یا کمکم پیدا شود و با گذشت زمان شدیدتر شود.

چه کسانی بیشتر در خطرند؟
زوال عقل عروقی بیشتر در سالمندان پیدا میشود، ولی نه فقط به خاطر سن؛ بلکه به خاطر عاملهایی که به رگهای خونی آسیب میزنند. از جمله:
- فشار خون بالا (مهمترین عامل خطر)
- دیابت و قند خون بالا
- کلسترول بالا
- سابقهٔ سکتهٔ مغزی یا حملههای ایسکمیک گذرا (TIA)
- بیماریهای قلبی مانند فیبریلاسیون دهلیزی
- چاقی و اضافهوزن
- کمتحرکی
- مصرف دخانیات و الکل
- سابقهٔ خانوادگیِ بیماریهای رگها یا زوال عقل
شاید تعجب کنید اگر بدانید که بسیاری از این عاملها کاملاً پیشگیریشدنی یا قابل کنترل است. به همین دلیل، شناختن این عاملها و توجه به آنها در میانسالی میتواند آیندهٔ ذهن ما را نجات دهد.

چگونه تشخیص داده میشود؟
این بیماری را گروه پزشکی تشخیص میدهد و تشخیص این مرحلهها را دارد:
- ارزیابی دقیق شناختی: بررسی توان حافظه، زبان، تمرکز و منطق.
- تصویربرداری از مغز (امآرآی یا سیتیاسکن): برای دیدن آسیبهای رگها و سکتههای کوچک.
- آزمایش خون و بررسی عاملهای زمینهای: مانند فشار، قند و چربی.
- بررسی پیشینهٔ سلامت فرد و خانواده.
- آزمونهای تخصصی عصبی: در موارد پیچیده.
شناخت درستِ گونه و مرحلهٔ زوال عقل، کلید انتخاب روشهای مناسب درمان و مراقبت است.

آیا درمان میشود؟
پاسخ صادقانه این است: نه بهطور کامل. زوال عقل عروقی، مانند بسیاری از گونههای زوال عقل، درمانی ندارد که سلولهای از میان رفته را برگرداند. ولی:
- میتوان جلوی پیشرفت آن را گرفت.
- میتوان کیفیت زندگی را حفظ کرد.
- میتوان سالهای باقیمانده را با معنا و عزت زندگی کرد.

راههای درمان و ادارهٔ بیماری
- درمان عاملهای زمینهای: کنترل فشار خون، قند، کلسترول و بیماریهای قلبی با دارو و شیوهٔ زندگی سالم.
- تغییر شیوهٔ زندگی: رژیم مدیترانهای، ورزش روزانه، ترک سیگار و کم کردن استرس.
- توانبخشی شناختی و جسمی: کاردرمانی، تمرینهای ذهنی، بازیهای حافظه، موسیقیدرمانی و فیزیوتراپی.
- درمان روانی: رواندرمانی، حمایت خانواده و ادارهٔ افسردگی یا اضطرابِ همراه.
- مشارکت اجتماعی: دوری از انزوا، شرکت در فعالیتهای گروهی و حفظ ارتباط با عزیزان.
زندگی با زوال عقل عروقی
«خاموش نمیشوم، فقط آرامتر میتابم.»
زندگی با زوال عقل عروقی صبر، مهربانی و آگاهی میخواهد. برای خودِ کسی که این بیماری را دارد، پذیرفتن وضعیت و بهره گرفتن از توانِ باقیمانده مهم است. برای خانوادهها هم فهم اینکه زوال عقل گونهای «بازگشت کودکوار به دنیا»ست، میتواند کمک کند از سرزنش، عصبانیت یا حس درماندگی دور شوند.
گاهی یک لبخند، یک آغوش گرم یا شنیدن صدای آشنای یک نوه میتواند روزِ کسی را که زوال عقل دارد روشنتر کند.
مراقب ریشههای خاطره باشیم
اگر مغز را درختی پربار بدانیم، رگهای خونی ریشههای آناند. وقتی این ریشهها خشک شوند، برگ خاطرهها آرامآرام فرومیریزد. زوال عقل عروقی یک هشدار است؛ هشداری که از ما میخواهد امروز، پیش از آنکه دیر شود، برای سلامت مغزمان کاری کنیم.
از یاد نبریم:
- سلامت مغز از سلامت قلب و عادتهای روزانه آغاز میشود.
- ذهن، وقتی دوستش بداریم، برایمان میماند.
- مراقبت از رگها، مراقبت از خاطرههاست.
