چرا باید به اقتصاد سالمندی با دقت نگاه کرد؟
بررسی عمر و گذر زمان در هر موضوعی کاری بسیار شیرین و البته پیچیده است. در انسان، گذشتن از میانسالی و رسیدن به سالمندی گاهی چنان چالشبرانگیز است که ممکن است دردسرهای بزرگی برای این قشر فرزانه پدید آورد.
در کشورهای در حال توسعه و کشورهایی مانند کشور عزیزمان ایران، اقتصاد با زندگی روزمرهٔ مردم گرهی بسیار محکم دارد. میتوان گفت تقریباً بزرگترین مشکل جامعهٔ بزرگسالان بر دوش اقتصاد است. اگر به زندگی عموم مردم نگاه کنیم، میبینیم که نمیشود از کنار اقتصاد، آن هم با تورمهای کمرشکن، بهسادگی گذشت.
اقتصاد سالمندی از چیزهایی است که به نظر من هر کس حتماً باید بسیار پیش از رسیدن به سالمندی به آن بیندیشد تا بتواند برای آن دوران آرامش خوبی فراهم کند. متأسفانه باز هم باید بگویم که در ایران راههای زیادی نیست که مردم بتوانند برای این کار از آنها استفاده کنند؛ چون بسیاری از افراد عادی جامعه را خانوادههای معمولی و کمدرآمد تشکیل میدهند.
امید به زندگی و جمعیت
خوشبختانه در سالهای گوناگون و با اثر عاملهای فراوان، نرخ امید به زندگی بالا رفته است. البته همین، در کنار نرخ پایین رشد جمعیت، جامعه را سالمند میکند. همانطور که میدانیم، اقتصاد از عاملهای اثرگذار بر کمیت و کیفیت زندگی و همچنین بر نرخ رشد جمعیت است. مدتهاست که چالش اقتصاد، چه برای سالمندان و چه برای دیگر افراد جامعه، مشکلهایی پدید آورده است. از این رو بر موضوعهایی که در وضع مالی افراد اثر دارند هم اثر گذاشته است.
هزینههای سرسامآور زندگی امکان برنامهریزی برای آینده را محدود کرده است و اثرش را بر بخشهای گوناگون زندگی همهٔ افراد جامعه خواهد گذاشت. به این، مالیاتهایی را هم بیفزایید که همخوان با سن و دیگر عاملهای اثرگذار بر زندگی سالمندان پیش نرفته باشد.
تأمین اجتماعی و بازنشستگی از مهمترین بخشهایی است که از تغییر ساختار جمعیت اثر پذیرفتهاند. با این حال، در جامعهای که در مسیر سالمندی افتاده است، متأسفانه این دو سازمان در زمینهٔ سالمندی خود را به شکلی مناسب و درخور بهینه نکردهاند و تقریباً میتوان گفت بهروز نیستند.
بالا رفتن هزینههای تأمین اجتماعی به بالا رفتن مالیات خواهد انجامید. یکی از مهمترین راهکارهای اقتصادی برای رویارویی با فشار هزینههای تأمین اجتماعی این است که دولت از تکیه بر مالیات بر دستمزد، به سوی مالیات بر سرمایه و مالیات بر مصرف برود. هرچند سالهاست که با آمدن مالیات بر ارزش افزوده این کار آغاز شده، متأسفانه به دلیلهای گوناگون سیاسی و اقتصادی نتوانسته است اثر مناسبی بر جامعه بگذارد.
در نتیجهٔ سالمندی، نسبت سرمایه به نیروی کار و مصرف با گذشت زمان به شکل چشمگیری بالا خواهد رفت. به نظر من، البته بهعنوان نظر شخصی و اجتماعی یک شهروند و نه یک اقتصاددان، اگر دولت نتواند نسبت مالیات را بر پایهٔ سن و عمر بهینه کند، برای متعادل کردن بودجهاش ناچار است بخشی از هزینههایش را کم کند و در نتیجه سرمایهگذاری عمومی در زیرساختهای جامعه با مشکل روبهرو خواهد شد.
بازار کار و اقتصاد سالمندی
بازار نیروی کار را میتوان اصلیترین حوزهٔ مدیریت سالمندی در کشور دانست. بازار کار و تغییرهای آن را باید مهمترین بخش اقتصاد دانست که از سالمندی اثر میپذیرد. در سالهای گذشته دیدهایم که دولتمردان، چون در ساختن شغل برای جوانان مشکل داشتند، بهغلط با منع سالمندان و کسانی که همچنان توان کار کردن دارند، بهاصطلاح برای جوانان شغل ساختهاند. همین یکی از بزرگترین مشکلهایی بوده که جلوی درآمدزایی سالمندان را گرفته است، آن هم در اوج زیاد شدن هزینههایشان.
برای متعادل کردن این بازار سیاستهای گوناگونی به کار میرود. یکی از بهترین آنها تشویق نظاممند و برنامهریزیشدهٔ مهاجرت نیروی کار به داخل است. امروز استفاده از این ابزار به کشورهای توسعهیافته محدود نیست و کشورهای در حال توسعه هم برای مدیریت جمعیت و کم کردن آثار ناگوار سالمند شدن جمعیت از آن بهره میگیرند. این سیاست افزون بر اینکه به کاهش دستمزد میانجامد، نرخ اجارهٔ سرمایه و نسبت نیروی کار به بازنشستگان را بالا میبرد و درآمدهای مالیاتی دولت را بیشتر خواهد کرد. در کنار این، باید حل مشکل مهاجرت نیروی انسانی ایرانی را هم با جدیت هدف برنامهریزی و سیاستگذاری دانست.
آثار اقتصادی سالمندی بسیار پیچیده است و گاه یک بخش همزمان از این پدیده اثر مثبت و منفی خواهد پذیرفت. برای نمونه، سالمندی از نیروی کار جامعه خواهد کاست، ولی از سوی دیگر پسانداز جامعه را بیشتر خواهد کرد. یعنی یکی از دو عامل اصلی تولید اقتصادی را کم و عامل اصلی دیگر را زیاد خواهد کرد. پس اثر این پدیده بر تولید و رشد اقتصادی را بدون مطالعهٔ تجربی نمیشود پیشبینی کرد.
پژوهشها دربارهٔ آینده چه میگویند و چه باید کرد؟
مطالعههای آیندهنگر با دادههای سری زمانی اقتصاد ایران نشان میدهد شاخص سالمندی در کوتاهمدت و بلندمدت بر رشد اقتصاد غیرنفتی ایران اثری کاهنده و معنادار داشته است. تاکنون، با توجه به ساختار جوان جمعیت ایران، آثار اقتصادی سالمند شدن جمعیت حساسیتی برانگیخته است؛ اما پیشبینیها میگوید روند سالمندی جمعیت ایران در دهههای آینده تندتر میشود و اگر این پدیده مدیریت نشود، آثار ناگوارش در آیندهٔ نزدیک پدیدار خواهد شد.
این آمارها میگوید در حدود دو سه دههٔ آینده، سالمندان حدود یکسوم جمعیت کشور خواهند بود. لازم است با برنامهریزی مناسب و هدفمند به این دوره پا بگذاریم. کشورهای توسعهیافته حدود صد سال است که برای رسیدن به این مرحله برنامههای مدون تهیه و اجرا کردهاند. متأسفانه در کشور ما افزون بر نبودِ این برنامهریزی، سوءمدیریتهایی هم بوده که گاهی نتیجهٔ وارونه داده است.
ناگفته پیداست که حل مشکل اقتصاد سالمندی اثرهای مثبت بسیار زیادی در کمک به بهداشت و سلامت تن و روان سالمندان خواهد داشت. بهتر شدن وضع معیشت و زندگی، جامعه را به سوی شادتر شدن و سلامت میبرد و بر کیفیت آن میافزاید.
به هر حال داریم به دورهای پا میگذاریم به نام «سونامی سالمندی» که نمیشود آن را نادیده گرفت. البته نمیشود انتظار داشت که دولت هم بهتنهایی از پس دشواری اقتصاد سالمندی برآید. پس باید همهٔ افراد جامعه با درایت و برنامهریزی مناسب، برای حرکتی درست در زمینهٔ اقتصاد سالمندی قدم بردارند و هر کس در حد توانش به دیگری برای بهتر شدن شرایط کمک کند.
